Deis a chur ar rud, nó rud a dheisiú

Is iomaí ciall atá le deis, nach bhfuil i gceist annseo.  Mar shampla:
• ar do dheis agus ar do chlí
deis do labhartha

Ach an rud atá i gceist annseo: deis a chur ar rud, nó rud a dheisiú — ní fheictear domh féin go bhfuil duifir úsáide eadar na samplaí den dá leagan seo, ach is coitianta an chéad leagan ná an dara ceann.

An chiall bhunasach atá le deis, a proper or tidy arrangement.  Agus deis a chur ar rudrud a dheisiú, to arrange something tidily, to prepare something to be used.

arrange tidily:

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 403, líne 7
Bhí sé eadar a bheith ina sheomra suidheacháin agus ina sheomra leabtha, agus bláthanna deisighthe go deas i ngach cúinne de.
It was furnished partly as a sitting and partly as a bedroom, with flowers arranged daintily in every nook and corner. [flowers arranged]

Seaghán 'ac Meanman: Rácáil agus Scuabadh, lch 21, líne 25
Fiche uair chuir sé deis ar an mhuingmhear a bhí ins an ghráta, ar eagla go mbéadh gas amháin ní b'fhaide amach 'ná gas eile. [teach na scoile, agus a' maighistir ag fanacht leis a' chigire 'theacht; agus uchtán den mhuingmhear (hemlock) sáithte sa ghráta le luaith na mónadh a fholach]

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 462, líne 11
Tharraing sé amach as seo an rothlóg bheag páipeáir sin, agus i ndiaidh an clár a chur síos arís agus an brat urláir a dheisiú, chuir sé as na coinnle.
Out of this hiding-place he drew that little cylinder of paper, pushed down the board, rearranged the carpet, blew out the candles,... [arrange, fix (ie. tidy) the carpet]

Niall Ó Domhnaill: Scairt an Dúthchais, lch 205, líne 13
Fuair sé an mhéid agus an meadhchan a bhí ann ón Bhearnairdeach de athair a bhí aige, ach badh é an madadh tréadaidhe de mháthair a bhí aige a thug deis agus cuimireacht don toirt agus don mheadhchan sin.
From his St. Bernard father he had inherited size and weight, but it was his shepherd mother who had given shape to that size and weight. [neat shape]

Séamus 'ac Grianna: Nuair a Bhí Mé Óg, lch 20, líne 30
Is minic a shuidh mé ag éisteacht leis ag innse sgéil, agus bhéarfainn a bhfaca mé riamh ar a bheith ábalta deis a chur ar mo sheanchus agus craiceann a chur ar mo chuid cainnte mar ghníodh sé.

Seaghán 'ac Meanman: Fear Siubhail, lch 35, líne 9
Do h-óladh a's moladh an tae, moladh a's do h-itheadh an t-arán, an t-im, a's na toirtínidhe milse, a's canadh a's cuireadh deis ar 'ach uile rud ó neamh go h-Árainn. [set the world to rights]

Pádraig Ó Gallchobhair: Cáitheamh na dTonn, lch 23, líne 8
“Bhfuil deis ar an tsaoghal agat?” ar sise nuair a tháinig sí comh fada leis.  “B'fhearr liom deis ar an fheamnaigh seo agam,” arsa Mícheál. [?to have it all arranged, put in order, sorted out]

gruag:

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, lch 141, líne 5
Nuair a chuireadh sí deis ar dhlaoi gruaige, bhaineadh sí sgathán as a crios, agus thaisbeánadh sí dó an saothar a rinne sí.
When a lock was disposed to her satisfaction, she would unloose the small metallic mirror which... she wore at her girdle, and gave it to him, that he might see the triumph... [fix, ie. tidy, arrange]

Pádraig Ó Gallchobhair: Cáitheamh na dTonn, lch 204, líne 10
Ar a theacht ar amharc an chladaigh tchídh sé na páistí agus an mháthair ina suidhe in imeall an tsáile, an mháthair ag cíoradh agus ag deisiú folt fionn-bhán na naoidheanán agus í ag ceol go bog binn mar mháthair ag cealgadh leinbh ’un suain.

In amannaí, is rogha deise i measc deiseanna eile a bhíonn i gceist:

Seaghán 'ac Meanman: Mám Eile as an Mhála Chéadna, lch 36, líne 9
Lá ar n-a bhárach, chuir na constáblaí scéala go Leitir Ceanainn a's bhí an deis nó an leagan a d'fhóir dóibh féin aca ar an rud a thárluigh. [their own version of events]

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, lch 505, líne 6
Sul a rabh an geimhreadh thart, bhailigh sé trí leigiún; agus chuir sé deis na Róimhe orthu.
Before the winter was gone he raised three legions, and organized them after the Roman pattern. [after the manner of]

Niall Ó Domhnaill: Na Glúnta Rosannacha, lch 136, líne 6
Ba léir domh a lámh thapaidh ar corrán agus an deis a bhí aige ar iompar na punainne ar a bhróig. [neat skill]

prepare for use:

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 456, líne 15
Bhí deis proinne curtha ar an tábla cheana féin, agus bhí mise go díreach ar tí an clog a bhaint nuair a tháinig Mrs. Hudson isteach leis an tae agus leis an chaifé.
The table was all laid, and, just as I was about to ring, Mrs. Hudson entered with the tea and coffee. [table set/laid/arranged/ready for a meal]

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 215, líne 22
Chuaidh mé féin agus Musgrave isteach chun na leabharlainne agus chuir mé deis ar an chipín seo.
I went with Musgrave to his study and whittled myself this peg,...

Seosamh 'ac Grianna: Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile, lch 148, líne 23
Ní'l aon mheasgán dá dheisiughadh ach do Mháire Chaoich. [Art 'ac Cubhthaigh]

harness:

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, lch 244, líne 11
Ní rabh fágtha ach deis a chur ar na sriantaí, agus ba sin an chuid a ba iongantaighe den obair.
There remained then but the adjustment of the lines, which, judged by the modern devices, was not the least curious part of the method. [adjust]

Seaghán 'ac Meanman: Mám Eile as an Mhála Chéadna, lch 9, líne 6
Chuir sé deis ar mo dhiallaid damh 'fhad a's bhéitheá ag bualadh do dhá bhois ar a chéile.

Séamus 'ac Grianna: Faoi Chrann Smola, lch 98, líne 8
Annsin dheisigh sé an tseisreach é féin agus chuir le h-obair í.
...rangea lui-même la charrue près de la haie de gauche, et la mit en bonne place.  [make something ready, get something ready for use]



Is minic a fhreagrann deis a chur ar rud don Bhéarla to tidy it up, fix it up, improve it.

Is minic gur ar áit a chuirtear deis den chineál seo: m.sh. teachcró:

Séamus 'ac Grianna: An Teach nár Tógadh, lch 20, líne 21
Tháinig mná na cómharsan agus cupla plaincéad leo, agus chuir siad deis ar an tsean-chró comh maith is tháinig leo. [fix up]

Seaghán 'ac Meanman: Crathadh an Phocáin, lch 42, líne 29
Thug fear thoighe an dorais dídean do'n dá Róise a's dubhairt go mbéadh fáilte aca fanacht go gcuirtí deis ar Chró an tSrutháin — bothóg fholamh a bhí ar an chionn thiar de'n bhaile.

Aindrias Ó Baoighill: Sgéilíní na Finne, lch 17, líne 7
Acht bhí na comhursana maith dó agus chruinnigh sgaifte aca agus chuir deis ar an teach arís dó.

Séamus 'ac Grianna: Scéal Úr agus Sean-Scéal, lch 33, líne 9
Thug Nóra iarraidh deis a chur air, cupla uair. [teach ar phós Nóra isteach ann]

Séamus 'ac Grianna: Faoi Chrann Smola, lch 286, líne 9
Tá na seomraí le deisiughadh agam...
Il y a les chambres à faire... [bean a rabh teach lóistín aici; to clean, tidy]

garraidh:

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, lch 102, líne 30
Chóirigheamar sgonnsa na cluanach, agus chuireamar deis ar a' ghárradh.
We mended up the paddock fence, and tidied the garden.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, lch 823, líne 20
Thug duine eighinteacht aire dó agus chuir sé deis air.
Some one's had it took care on and tidied up a bit.

Seaghán 'ac Meanman: Crathadh an Phocáin, lch 61, líne 11
Is fearr duit-se cliabh mónadh a thabhairt ó'n chnoc agus nuair a bhéas tú thuas cuir deis bheag ar oile na cruaiche.

uaigh (i reilig):

Séamus 'ac Grianna: Cioth is Dealán, lch 76, líne 27
“Tá, dá mbéadh deis bheag curtha ar an uaigh,” arsa Sábha.

an tír uilig go léir!:

Séamus 'ac Grianna: Saoghal Corrach, lch 188, líne 2
Bhí an tsaoirse againn ar aghaidh boise, agus ní rabh le déanamh le hÉirinn againn acht deis a chur uirthi.

leabaidh (í a chóiriú):

Séamus 'ac Grianna: Cioth is Dealán, lch 61, líne 36
Chuir siad deis ar an éadach leabtha agus thug bean aca deoch don fhear a bhí 'na luighe.

Séamus 'ac Grianna: Scéal Úr agus Sean-Scéal, lch 134, líne 24
Chuir sí deis ar an leabaidh, thug sí cómhghaisí don fhear a bhí i n-a luighe.



An rud ar a gcuirtear an deis, in amannaí bíonn sé briste nó caithte nó stróctha, agus an deis de dhíoghbháil air sula gcuirtear go feidhm arís é: to fix or mend or repair something.  Seo dornán samplaí den chineál sin.

Seaghán 'ac Meanman: Mám Eile as an Mhála Chéadna, lch 100, líne 19
Ba ghairid annsin é go dtáinig cupla duine de bhunadh an bhaile asteach a's cuinneoga a's feircíní leo a raibh deis le cur ortha.

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 67, líne 5
Cuireadh deis air i dhá n-áit ó shoin, tchí tú. Cuireadh deis ar an chuid adhmaid de'n chois uair amháin, agus cuireadh deis ar an ómra uair eile.
Now it has, you see, been twice mended: once in the wooden stem and once in the amber.
[píopa tobac atá i gceist]

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, lch 545, líne 20
Agus cuireadh deis ar na geaftaí agus ar na cúirteannaí agus ar na staighrí agus ar na seómraí agus ar mhullach an toighe.
and, in process of repair, gates, courts, lewens, stairways, terraces, rooms, and roof had been cleansed and thoroughly restored;


Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, lch 155, líne 11
Bhí curraigh silte agus claidhtheacha deisighthe agus bóithríní cóirighthe.

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, lch 485, líne 5
Bhí sglátaí agus brící ar mhullach an tighe, an áit a rabhthar le deis a chur air, agus níor mhór leó go gcreidfinn gur bh'í an ghaoth a shiab ceann aca seo anuas.
There were slates and bricks piled upon the roof preparatory to some repairs, and they would have me believe that the wind had toppled over one of these.

Seaghán 'ac Meanman: Mám Eile as an Mhála Chéadna, lch 125, líne 1
Fá chionn míosa, nuair a cuireadh deis ar an scrios a's nuair a fuair na daoine faill a theacht chuca féin, cé tháinig thart acht an Sagart Beag Ó Gallchobhair. [damáiste i ndiaidh stoirme]

Seaghán 'ac Meanman: Crathadh an Phocáin, lch 131, líne 26
Acht tá nidh briste i dToigh na Sclátaí nach mb'fhéidir liom-sa a dheisiughadh.

Is minic a chuirtear deis ar éadach, go speisialta:

Séamus 'ac Grianna: Thiar i dTír Chonaill, lch 110, líne 18
Áit ar bith a rabh greim corrach rois sé é agus chuir sé deis air. [táilliúr ag deánamh culaithe]

Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, lch 234, líne 15
Má bhíonn na hosáin agus na muinchillí rud beag ró-fhada agat, ní bhainfidh sé i bhfad as Tríona annseo deis a chur ortha.

Pádraig Ó Gallchobhair: Cáitheamh na dTonn, lch 38, líne 9
Cé chuirfeadh deis ar a chifleogaí beaga nuair a bhéadh féidhm leis?

Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, lch 49, líne 2
Thug Feargal fá dear go rabh na bróga a bhí uirthi comh caithte agus nárbh fhiú deis a chur ortha.

Síltear in amannaí gur gá do rud a bheith briste nó stróctha sular féidir a rádh go bhfuil deis á chur air.  Níl sin ceart, agus ar ndóighe, chonnaic muid go leor samplaí thuas lena chruthú nach bhfuil sé fíor.  Ach má tá tuilleadh cruthaithe de dhíth, seo sampla ina bhfaightear é:

Seosamh 'ac Grianna: Eoghan Ruadh Ó Néill, lch 10, líne 22
Bhí sé [Eoghan Ruadh] ag brath deis eile a chur ar léarsgáil na hEorpa; bhí sé ag aisling fá chríochaibh agus fá chinn corónach ag tuitim, fá ghníomharthaí a d'athróchadh stair an domhain.

Má chreideann tú nach féidir deis a chur ar rud nach bhfuil ó fheidhm, deirfidh tú go rabh an léarscáil crochta ar an bhalla ach í stróctha, agus go rabh Eoghan Ruadh ag teacht lena cóiriú agus an cellotape leis ina láimh. Ach is léir gur leithne ná sin an chiall atá le deis a chur ar rud; agus 'sé rud a bhí Eoghan Ruadh ag brath a dheánamh, leagan amach na tíortha a athrú, ar dhóigh a b'fhearr a d'fhóirfeadh dó.



Thig deis a chur ar dhaoine fosta.  De ghnáth, sin socrú fán rud a bhéas le deánamh acu, nó leobhtha:

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, lch 801, líne 13
Agus nach orainn a bhí gléas le deis a chur orainn féin, dá mbíodh foighid againn.
...what a grand finish we might have made of it if we ran a waiting race;
[to get ourselves sorted out]

Seaghán 'ac Meanman: Sgéalta Goiride Geimhridh, lch 83, líne 15
Ba leor duit dá mbéadh seachtar ingheanach agat le cur i gcrích, agus le deis do chur ortha! [to keep up one's dependents]

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, lch 149, líne 21
Chuaidh na saighdiúirí go dtí an Tor fá dheireadh. D'fhan an prócadóir annsin go bhfuair sé biseach, agus gur chuir sé deis ar na príosúnaigh.
The cohort at length marched back to the Tower, where the procurator stayed to recover from his hurts and dispose of his prisoners. [dispose of = make arrangements for]

Seosamh 'ac Grianna: Eoghan Ruadh Ó Néill, lch 157, líne 30
Acht eadar chasóig sgáinte agus uile, chaithfeadh sé a dhul anois go Cill Choinnigh, agus fiacháil le deis a chur ar na daoiní a bhí annsin nach rabh feasbhaidh ar bith i ngnaithe éadaigh orthú, cibé feasbhaidh eile a bhí orthú. [?to see to the welfare of, ?to make arrangements for]

Seosamh 'ac Grianna: Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile, lch 277, líne 8
Bhí deis an tsaoghail aige. [ag Séamus 'ac Murchaidh, i súile Pheadair Uí Dhoirnín] [níl mé cinnte fán chiall — aige, chan air, atá an deis]

An duine nach bhfuil deis air, cialluigheann sin amannaí to be unready, unprepared, not equipped, not in a position to do something. Agus a mhalairt má tá deis air.

Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, lch 203, líne 26
Ba chladhartha an gníomh é a leithéid de ionnsuidhe dhéanamh as cúl claidhtheach i ndorchadas oidhche agus gan deis ar bith orainne scaoileadh leo.

Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, lch 210, líne 4
Thug Marcus ar a chuid fear cuid mhór poll beag a dhéanamh ann, sa dóigh go mbéadh deis ortha scaoileadh fríd an chlaidhe agus gan iad féin a chur i gcontabhairt ag scaoileadh thar n-a bharr.

Seosamh 'ac Grianna: Seideán Bruithne / Amy Foster, lch 130, líne 1
Bhí deis ar dóigh ortha, deirim leat, agus féadann tú a bheith anonn is anall an deán le do lá agus gan a leithéid de obair a bheith eadar lámha agat.
Oh! It was pretty complete, I can tell you; and you may run to and fro across the Pond to the end of time before you find yourself with such a job on your hands.
C'était complet, je vous assure! et vous pouvez battre les mers du Nord et du Sud et jusqu'à la consommation des siècles avant de vous trouver avec une pareille corvée sur les bras. [meaning? they had everything sorted out/put in order/ arranged to their satisfaction]

Sna samplaí sin, is tú féin a chruthuigh (nó nár chruthuigh) an deis. Ach is féidir fosta nach ó do chuid iarratacha féin a tháinig sé.

Niall Ó Domhnaill: Na Glúnta Rosannacha, lch 33, líne 4
Thug mé in amhail comhaireamh a dhéanamh ar na deiseanna atá ag muintir na Rosann anois nach raibh ag a sinsir sa Mheánaois..

Agus is den chineál seo fosta tapaigh an deis — dóigh cainnte nach de Ghaedhilg Uladh í, dá mhinicí a pheinteáiltear ar bhallaí Bhéal Feirste í.



Agus annsin, ciall ar leith atá le to fix a person sa Bhéarla — droch-dhóigh a chur air, mar éiric, b'fhéidir, as rud a rinne sé ort:

Niall Ó Domhnaill: Scairt an Dúthchais, lch 94, líne 8
“Dar fiadh, cuirfidh mise deis ort!” ar seisean, ag pilleadh agus smaichtín trom ina láimh leis.
“Now, by Gar, I feex you!” he cried, coming back with a heavy club in his hand.

Niall Ó Domhnaill: Scairt an Dúthchais, lch 149, líne 17
Fág an bealach agam nó cuirfidh mé deis ort.
Get out of my way, or I'll fix you.

Tadhg Ó Rabhartaigh: Mian na Marbh, lch 145, líne 27
Sin an rud a chuir deis orm-sa, a mhic — an deoch bhradach.



Is féidir a rádh go bhfuil cuid mhaith de na ciallanna céanna le deis a chur ar rud agus atá le fix something i mBéarla. Ina measc tá seo:
• to fix (repair) something which is broken, torn, worn, damaged, etc., eg. clothes, tools, containers, fences
• to fix (tidy) up something which has not been well looked after, eg. a house or garden
• to fix (make ready for use) some equipment
• to fix (arrange) someone's hair
• to fix (arrange) something which has been disturbed, eg. a carpet
• (with person as object) to fix (cause physical damage to) someone

Ritheann sé liom fosta go bhfuil an leagan cainnte seo — deis a chur ar rudrud a dheisiú — iongantach nádúrtha ar an Bhéarla to edit something, biodh sin ina leabhar, ina pháipéar nuaidheachta, nó (go speisialta) ina chomad ríomhaireachta.  Ar ndóighe, is é an focal seo a bheirtear go coitianta in Albain ar edit: deasaich (edit), fear-deasachaidh (editor — of book, paper, etc.)  Agus gan amhras is é deisiú an téarma ríomhaireachta a mholfainn do editing; agus deisightheoir ar editor (program), srl.

Ciarán Ó Duibhín
2007/07/08
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite