Fraochán agus fraochóg

Tá áit i sléibhte Thír Eoghain, áit in ar mhair an Ghaedhilg thar lár na ficheadú haoise, darbh ainm Beinn an Phréacháin. Nó an é sin a ainm? Sin nó Beinn na bhFraochán?

Éan atá sa fhraochán fosta, éan atá gaolmhar leis an londubh, é dubh ach fáinne bán ar a sgeadamán. Ach níl sé cosamhail leis an londubh ina nádúr, éan seachantach faithchilleach é a chomhnuigheann fá na beanna—rud a fhágann gur ró-dhóiche gurab é atá i gceist le hainm na háite. Ring ouzel an t-ainm Béarla ar an éan seo (Turdus torquatus).

Tá tagairtí go leor don fhraochán sa Ghaedhilg, mar shampla, ag Fiach Fánach, An tUltach 27,3,7.

Ach tá rud eile ar a dtugtar fraochán in amannaí—bilberryblaeberry (Vaccinium myrtillus). Sa liosta focal as Teilinn, deir Úna Uí Bheirn gurab ionann annsin an fraochán agus bilberry. Agus scríobh Séamas Ó Néill cnuasacht dánta ar a dtug sé an teideal "Ag baint fraochán".  Tá frachanfrahan sna háiteacha seo: Cluain Fearta, Gráig na Muilte Iarainn, Baile Mór Síol Anmchadha (in oirthear na Gaillimhe), Sléibhte Bladhma, Iairmhidhe, Loch gCarmain; agus fraechán i gCo Chille Choinnigh (Gearrbhaile, 1929, duilleog 34).

Ach sna ceanntracha ina dtugtar fraochán ar ring ouzel, sé fraochóg a bheirtear ar bilberry. Sin atá uirthi ag Neilson (duilleog 25). Agus ag 'ac Meanman (Indé agus Indiu duilleog 5; Ó Chamhaoir go Clap-Sholas duilleog 169; Rácáil agus Scuabadh duilleog 68). Agus ag Pádraig Ó Baoighill as Rann na Feirste (Scothscéalaí Thír Eoghain cuid 3, Irish News 25/11/1987 duilleog 6). Donaldson, A historical and statistical account of the Barony of Upper Fews (1838 — Creggan Local History Society reprint, 1993, lch 105) has fraochóg, the bilberry; and Tulaigh na bhFraochóg in Cullyhanna.  Tá fraochog, whortleberry, ag Holmer ó Ghlinntí Aontroma (duilleog 114).  Agus chonnaic mé a feast of fraochogs i mBéarla Chondae Aontroma (Andy Dooey of Dunloy, duilleog 104).  Tá fraochóg i dTír Eoghain ar blaeberry (Ar Aghaidh, Samhain 1940, duilleog 7 sub muineóg).  Tá "girl picking fraochógaí" mar ainm ar scéal ó Leargaidh na Saorthach in Oidhreacht Ghleann Cholm Cille ar dhuilleog 84. Ina theannta sin, sa liosta focal as Teilinn ag Úna Uí Bheirn tá fraochóg dhubh ar bilberry nó ar crowberry. Agus i liosta Leslie Lucas ó Ros Guill, tá fraochóg dhubh ar bilberry.

Sé an scéal céanna é i gConamara.  Chuala mé duine as an Líonán, ar theorainn Mhuigh Eo agus na Gaillimhe, ag cainnt ar na fraochóga ar Radio na Gaeltachta, 29/4/2003, 3.45pm.  Agus ar Oileán Gharomna, "Fraochóga, bíonn siad dubh; móineóga (múineóga), bíonn siad dearg" (Gearrbhaile, 1929, duilleog 34).

Sé an ceachtadh is forleitheadaí, dar liom, fraochán a thabhairt ar ring ouzel agus fraochóg a thabhairt ar bilberry.

Tá na focla seo coitianta go maith in ainmneacha áite, mar shampla: Gortnavreeghan i gCo na Chabháin ar thaoibh Sliabh Roisin, ach cá bhfios cé acu caorthaí nó éanacha a bíos i gceist? Tá Loch na bhFraochóg i Rosa Thír Chonaill (Na Glúnta Rosannacha (1952), lch 182).


Ciarán Ó Duibhín
2013/07/13
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite