l caol agus ll caol

Éist!

Tá l amháin i bhfocla mar: buile, míle, file, céilí.
Tá ll i bhfocla mar: buille, milleadh, pilleadh, céillí.
Tá fhios againn uilig an duifir — nach ionann "buile" agus "buille" nó "díth céile" agus "díth céille". Bíonn tuaim cosmhail le "y" leis an cheann dúbáilte, cosmhail le "million" sa Bhéarla: buille, céille, milleadh. Ní bhíonn an "y" sin sa cheann singilte: buile, céile, míle.  Le linn an ceann dúbáilte a rádh, bíonn an teangaidh sa riocht chéanna a mbíonn sí le linn "d" caol nó "t" caol a rádh.

Nuair a tá a fhios sin uilig againn, cá bhfuil an fhadhb? Seo an áit a bhfuil sí. Bíonn claonadh ann an ceann singilte a fhuaimniú cosamhail leis an cheann dúbáilte i bhfocla áiride, go mórmhór san fhocal "baile". In áit "baile", chluin tú ró-mhinic "baille": Baill' Áth' Cliath, Óró sé do bheatha bhaille, (Jimmy mo mhíle stór) Ní thiocfaidh sé 'bhaille. Focal eile den tseort chéanna "sáile". Chluin tú go minic "Gráinne Mhaol ag teacht thar sáille".

Anois, an té a dtig leis "an poc ar buile" a rádh mar is ceart — agus is annamh nach mbíonn sin i gceart ag daoine — thig leis "sé do bheatha 'bhaile" a rádh i gceart fosta. Nó sé an "l" céanna atá ionntu, an ceann singilte caol: "poc ar buile", "bheatha 'bhaile". Níl de dheacracht ach an t-eolas a bheith agat agus annsin an cúram a ghlacadh.

An t-eadardhealú seo, eadar "l" caol agus "ll" caol, níl sé teoranta do Chúige Uladh ar ndóighe.  Is cuid de sheanchóras dúchasach na Gaedhilge é.  Tá sé níos láidre in Albain ná in áit ar bith eile.  Agus i gConamara, ní dheántar "ll" de "l" i bhfocla mar "baile".  I gCúige Mumhan is mó a bhfuil an claonadh sin a dheánamh — sin agus, ar ndóighe, sa "Lár"-chanamhaint, cibé atá lárnach fán chanamhaint chéanna. Sé an tuaim amháin a bheirtear san Fhoclóir Póca, mar shampla, ar "buile" agus "buille"; nó ar "céilí" agus "céillí", más do-chreidte le rádh é.  Nó ar "tuile" agus "tuilleadh"!

Ach seo mar deir Dónall Ó Baoill in "An Teanga Bheo — Gaeilge Uladh" (lch 15) — "Duine ar bith atá ag iarraidh Gaeilge an tuaiscirt a fhoghlaim, caithfidh sé an t-idirdhealú atá idir fuaimniú "ll" agus "l", idir "nn" agus "n" agus idir "rr" agus "r" a thabhairt leis go réasúnta cruinn. Tá an chontrárthacht seo fíor-thábhachtach sa chanúint."

Tá go leor ceisteannaí a chaithfear a fhágáil fá choinne lá eile:

Beidh muid sásta inniu má éirigheann linn an duifir eadar "ll" caol agus "l" caol i gcorp focail nó ag deireadh focail a thabhairt linn, agus "baile", "sáile", etc. a rádh mar is ceart.
Ciarán Ó Duibhín
2005/04/24
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite