Méid

Tá dhá fhocal éagsamhla ann.

An chéad fhocal, méid, cialluigheann sé chomh mór is atá rud:
bhí méid mhór sa teach = bhí an teach mór
caidé an mhéid a bhí sa ghasúr? = cé chomh mór is bhí an gasúr?
Focal baininscneach den dara dioclaonadh é seo.
Ginideach: bhí sé i mbun a mhéid(e)
Tabharthach: capall den mhéid sin; an chearc agus an coileach, tá siad fán mhéid chéanna

Sé an darna focal, méid, an ceann corr.  Cialluigheann sé an oiread de rud:
an méid daoine a bhí ar an chruinniú
ní fhaca mé an méid sin airgid ariamh
Focal firinscneach den cheathrú dioclaonadh é seo. Ní thig athrú air sa tuiseal ghinideach.  Ach tá rud eile ann: ní chuirtear séimhiú air sa tuiseal ghinideach!
Ginideach: Seo punnta duit ar son an méid a rinne tú;
                 Chuir sé na clocha seo i gcionn an méid a bhí aige
An sampla a bheir na Bráithre Críostaí (alt 24.26): leath an méid sin
Ní abrann na Bráithre a dhath fán tuiseal tabharthach.  Ach, má ghní muid scrúdú ar na leabharthaí Conallacha, gheibh muid an dá rud — séimhiú agus gan séimhiú:
     Nuair a thiocfadh cupla scór de lucht gunnaí orthu agus scaoilfidhe cupla rois leo, dheánfadh sé a súile don méid aca a bhéadh beo ina dhiaidh
(Séamas 'ac Grianna, An Teach nár Tógadh, lch 216)
     Dearc ar an mhéid a chosnóchas sé dó an siopa úr seo a chur ag gabháil
(Tadhg Ó Rabhartaigh, Thiar i nGleann Ceo, lch 153)
Is doiligh i gcomhnaí a bheith cinnte cá mhéad de eagarthóracht a rinneadh ar na leabharthaí seo, ach tá rud amháin soilléar: gur minicí go mór a fhágtar an tuiseal tabharthach gan séimhiú, díreach mar a ghníthear leis an tuiseal ghinideach.


Ciarán Ó Duibhín
2003/10/07
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite