AG AN TSIOPA

Deir an Caighdeán Oifigiúil: ag an siopa

Deir Gaedhilg Uladh: ag an tsiopa   Deir Gaedhilg na hAlban agus Gaedhilg Mhanann an rud céanna.

Urú is mó a chleachtann Gaedhilg na Mumhan agus Gaedhilg Chonnacht: ní abrann siad-san ag an tsiopa, ach oiread is deir siad ag an bhalla.  Ach bíonn séimhiú acu le réamhfhocla áiride: deir na Muimhnigh sa bhalla, agus deir cuid de na Connachtaigh don bhalla agus den bhalla.

In áit glachadh le riaghail shimplí na n-Ultach, an séimhiú i ndiaidh gach réamhfhocal — rud a mhol Niall Ó Domhnaill a dheánamh in "Forbairt na Gaeilge", ach níor tugadh éisteacht dó-san nuair nár fhóir sin — chuaidh an CO a chumadh riaghail chasta ar meascán í de chleachtaidheacha na Mumhan agus chleachtaidheacha Chonnacht. Annsin, ag an bhomaite dheireannach agus i gcló mhion, leigeadh isteach an séimhiú passim mar an darna rogha: ag an bhalla. Ach rinneadh dearmad an t-roimh-s a leigin isteach san am chéanna.

Nó seo an rud: is riaghail bhunúsach í seo, nach mbristear, fhad is théid mo eolas-sa, i gcanamhaint ar bith ó Chorcaigh go Leódhas: áit ar bith a gcuireann an t-alt séimhiú ar ainmfhocal, agus gur le "s inséimhithe" a thoisigheann an t-ainmfhocal sin, cuirtear isteach "t" roimh an "s inséimhithe". Sé rud é "s inséimhithe", ar ndóighe, "s" a bhfuil guthaí nó l nó n nó r ina dhiaidh – saoghal, seomra, seans, seort, samhail, sac, súil, sioc, sláinte, slat, snáth, srón, sráid, sruthán.

Samplaí: sláinte, an tsláinte; solas, teach an tsolais.

Agus ag an (t)siopa? An tUltach, an tAlbanach agus an Manannach, deir siad ag an bhalla agus ag an tsiopa. An Muimhneach, deir sé sa bhalla agus sa tsiopa.  Na Connachtaigh sin a deir don bhalla agus den bhalla, deir siad don tsiopa agus den tsiopa.  Níl ag an siopa (sa siopa, don siopa, den siopa) ach acu siud a bhfuil ag an mballa (sa mballa, don mballa, den mballa) acu.

Ach thiomáin an CO carr agus capall fríd sin uilig, nuair a cheaduigh sé ag an bhalla, sa bhalla, don bhalla, den bhalla, ach choinnigh cosc ar ag an tsiopa, sa tsiopa, don tsiopa, den tsiopa.

Ach fan go fóill.  Nocht eagrán úr de "Ghraiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí" in 1999, agus deirtear annsin ar lch 36: Féadfar úsáid a bhaint as [.i. as "t" roimh "s inséimhithe"] ar lorg réamhfhocail agus an ailt uatha le hainmfhocal firinscneach: ag an tsagart; don tseanduine; den tsalann. (Bhí cead ariamh i gcás ainmfhocail bhaininscnigh, ar ndóighe.)

Anois, ó 1999, tá beannacht na mbráthar againn pilleadh ar an riaghaltacht agus ar an leitheadacht agus ar an tsimplidheacht a bhí againn féin i rith an ama:
I ndiaidh réamhfhocal + alt + ainmfhocal uatha:
• séimhiú (agus is cuma cén réamhfhocal)
• t roimh s inséimhithe (agus is cuma cén inscne)

Abraimís feasta mar sin: ag an tsiopa, ag an tsagart, ar an tsaoghal, sa tseomra, sa tseans, as an tsac, sa tsioc, leis an tsnáth, thar an tsruthán

Fágaidh sin riaghal dheas simplí againn, riaghal atá dúthchasach ag Ultaigh, an riaghal chéanna atá ag Albanaigh agus Manannaigh, agus riaghal nach sáruigheann ar an riaghal bhunúsach go gcuireann an t-alt "t" roimh "s inséimhithe" in áit é a shéimhiú.


Ciarán Ó Duibhín
2005/11/27
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite