Tábhachtach

Tá dhá chiall le tábhachtach (agus le tábhacht) i bhFoclóir Uí Dhónaill:
1. important
2. industrious, thrifty

Má tá féin, is annamh a chuirtear an dara ciall acu i láthair an lucht foghlamtha. Ach amharcaimís ar an dóigh ar bhain na scríobhnóirí Conallacha feidhm as an fhocal.

Tá cuid acu a mbíonn an dá úsáid acu; cuid nach mbíonn acu ach an chéad úsáid; agus cuid nach mbíonn acu ach an dara húsáid.

Samplaí den dara ciall atá le tábhachtach

Seo ar dtús samplaí den dara húsáideconomical, thrifty, saving, sparing, careful (with money), frugal, well-doing, industrious:

Séamus 'ac Grianna: Faoi Chrann Smola, ar lch 43, líne 35
Bean tábhachtach, bean a bhí seachantach i láthair coimhthigheach agus cineálta le n-a muintir féin.
…femme économe, hautaine avec les étrangers et tendre pour les siens …

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 533, líne 8
Bean bheag thábhachtach chríonna a bhí inntí...
She was a saving, careful little woman...

Seosamh 'ac Grianna: Muinntir an Oileáin, ar lch 157, líne 11
Bean toighe thábhachtach a bhéas ionnat.
Ye'll be a savin' housekeeper.

Seosamh 'ac Grianna: Seideán Bruithne / Amy Foster, ar lch 168, líne 22
Bhí nighean ag Mr. Swaffer … agus bhí sí ina bean-toighe thábhachtach
… Miss Swaffer, who kept house frugally for her father …

Seosamh 'ac Grianna: Muinntir an Oileáin, ar lch 204, líne 5
Bhí Sorcha comh tábhachtach leis an mháthair.
Sally was as frugal as the mother.

Sa chiall seo, is minic a luaidhtear an tábhacht agus an chríonnacht le chéile.  Ach chan iad na mná amháin a bíos tábhachtach:

Seosamh 'ac Grianna: Dochartach Dhuibhlionna, ar lch 22, líne 22
Fear tábhachtach bláthmhar a bhí ann, a bhí comh h-ionraice agus go dtug na comharsannaí Conchubhar Cneasta air.

Seosamh 'ac Grianna: Dochartach Dhuibhlionna, ar lch 27, líne 8
Bhí Mac Uí Chanann na thoicidhe agus 'na fhear chruaidh ghasta le na chois sin, agus 'na fhear chríonna thábhachtach nach mbéadh ar shiubhal na phléaráca cosamhail le Ceallaigh bocht.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 75, líne 18
De gheall ar aoibh mná mí-dhlistinighe, bean a bhéadh sé ábalta a cheannacht, agus deichneabhar dá seórt, dá n-oibrigheadh sé go h-ionnraice agus a bheith tábhachtach.
For a false woman's smile that he could buy, and ten like her, if he only kept straight and saving.

Séamus 'ac Grianna: Cioth is Dealán, ar lch 24, líne 7
Bhí sé annsin le leith-bhliadhain agus é ag obair leis, agus a' sábháil a shaothruighthe go críonna tábhachtach, agus ag cuntas an ama go mbíodh sé 'gabhail 'na' bhaile.

Séamus 'ac Grianna: Cioth is Dealán, ar lch 49, líne 17
Ní rabh sé ró-thábhachtach nó ró-chríonna fá ghnoithe an tsaoghail, agus mar sin de, b'iomdha athair teaghlaigh sa phobal nach dtabharfadh a nighean dó le pósadh dá mb'ar a mhian a bhéadh.

Séamus 'ac Grianna: Caisleáin Óir, ar lch 108, líne 2
Agus dhóigh sé an duine bocht go dtí na sgamháin nuair a smaoithigh sé go mb'fhéidir nach mbéadh seo mar seo dá mbíodh sé féin níos tábhachtaighe 'ná bhí sé ins an am a chuaidh thart.

Annsin tá ciall eile leis an fhocal nuair is fear atá i gceist — modhamhail nó múinte.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 631, líne 2
Buachaill tábhachtach múinte atá ann...
...a steady-going, good-conducted chap...

Séamus 'ac Grianna: Rann na Feirste, ar lch 188, líne 13
Is cuimhin liom fad ó shoin an díoghaltas a bhíodh againn do ghasúr ar bith, a bhéadh cómh múinte, nó cómh tábhachtach agus go dtaobhóchadh sé achmhusán dúinn sa bhaile.

Agus samplaí atá rud beag níos teibí — b'fhuras an chiall chontráilte a bhaint astu seo mura n-aithneóchthá an chiall atá le tábhacht ionntu:

Seosamh 'ac Grianna: Muinntir an Oileáin, ar lch 134, líne 23
Cáirde chumainn agus ocras, agus an ghann-chuid, agus an tábhacht, agus gan leith-phighinn agat ar an tsaoghal.
Get pals with hunger, an' pinchin', an' sparin', with never a halfpenny to bless yerself with.

Seosamh 'ac Grianna: Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile, lch 170, líne 15
Tá an litridheacht i n-a luighe mar bhéadh gárradh mór arbhair ann, gan bhualadh gan cháthadh, ach na corr-phionnainn a thug daoiní fallsa gan tábhacht leó ar a gcoiscéim.

Seosamh 'ac Grianna: Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile, lch 340, líne 13
Tá droch-mheas againn ar thábhacht shuarach an tsaoghail.

Seosamh 'ac Grianna: Muinntir an Oileáin
Ghní sé sin ins an dóigh a gcuireann muid suim gan fiú i dtábhacht an teaghlaigh, agus a síleann muid cuid mhór do cheannacht mála plúir, mar shíleas an teaghlach iad féin.
He does this in such a fashion that the very economy of the household is interesting, and the purchase of a bag of flour becomes an important event for us as it is for them.


"tábhacht an teaghlaigh" — "the economy of the household", chan "the importance of the family"!

An duine nach mbíonn tábhachtach, is doiligh dó 'ghoil ar aghaidh sa tsaoghal, nó "tábhacht a dheánamh" (prosper, progress).  Is ionann "ní dheánfaidh sé tábhacht a choidhche" agus "he's a waster, he'll never be any good".

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 605, líne 4
Ní thearn' mé lá tábhacht' ariamh 'na dhiaidh.
I never did no good afterwards.

Seosamh 'ac Grianna: Muinntir an Oileáin, lch 53, líne 10
Mur' dtéidh siad fá na cnuic thall annsin ní dhéan siad aon tábhacht.
People has to lose themselves in the hills there to get any good of themselves.

Niall Ó Domhnaill: Na Glúnta Rosannacha, ar lch 53, líne 4
Chonaictheas dó nach raibh mórán tábhachta ins na daoine; go raibh siad comh sásta sin leis an ghléas beatha ‘d'fhág Dia go fial fairsing acu thart ar na hoileáin’ is nár smaointigh siad go raibh riachtanas ar bith ag baint leis an tsaol ach an rud a chleacht siad féin ariamh.

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, lch 78, líne 17
Nuair a leigfeas lucht stiúrtha maith na ndaoiní ar lear, agus chuirfeas siad suim i rudaí nach bhfuil tábhacht ar bith don tír ionnta, is é ceart na ndaoiní éirghe ina n-éadan.
…whenever rulers wilfully and persistently postpone the good of their subjects, either to the interests of foreign states, or to abstract theories of religion or politics, the people have a right to throw off that yoke.

Samplaí anois den chéad chiall atá le tábhachtach

important, essential, vital, crucial, significant, momentous i measc an Bhéarla dá fhreagrann sé:

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, ar lch 48, líne 13
“Measann tú sin a bheith tábhachtach?” ar seisean.  — “Iongantach tábhachtach.”
“You consider that to be important?” he asked.  — “Exceedingly so.”

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, ar lch 11, líne 24
Bhal, tuigim ar chaoi ar bith na poinntí is mó a bhfuil tábhacht leó.
At least I have got a grip of the essential facts of the case.

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, ar lch 464, líne 7
Bhí na poinntí a bhí tábhachtach dá gceilt ag an chuid nach rabh tábhacht ar bith ionnta.
What was vital was overlaid and hidden by what was irrelevant.

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, ar lch 55, líne 9
Ba le linn a bheith in mo shuidhe sa charráiste nuair a tháinigeamar fhad le teach an tréineálaidhe a smaoitigh mé ar comh tábhachtach agus bhí sgéal na caoir-fheóla spíosruighthe.
It was while I was in the carriage, just as we reached the trainer's house, that the immense significance of the curried mutton occurred to me.

Proinnsias Ó Brógáin: Eachtraí Sherlock Holmes, ar lch 286, líne 22
Nuair a bhí an t-eólas seo uilig agam, a Watson, thug mé liom mo phíopa agus mhachtnuigh mé ar an iomlán go cúramach, ag iarraidh na tuairisgí a bhí tábhachtach a chur i n-áit leó féin agus an méid aca nach rabh ach teagmhasach a chur i n-áit eile.
Having gathered these facts, Watson, I smoked several pipes over them, trying to separate those which were crucial from others which were merely incidental.

Tá cupla scór sampla den chéad chiall seo sa leabhar chéanna.  Níl oiread is sampla amháin den dara ciall innti.  Agus tá an chéad chiall ag scríobhnóirí eile fosta, cuid aca a bhfuil an dara ciall aca fosta.

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur, ar lch 620, líne 21
Bhí Ben-Hur idir dhá chomhairle ar an cheist a ba mhó agus ba thábhachtaighe ina shaoghal agus ina bheatha.
The sovereign moment of his life was upon Ben-Hur.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 269, líne 7
Ach ba í an fhiadhnaise a ba thábhachtaighe de'n iomlán … an fhiadhnaise a tugadh de thairbhe tharbh na n-adharc goirid …
But the most important piece of evidence … was that afforded by the short-horn bull …

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 22, líne 33
“Tá; ní thiocfadh leis a bheith níos tábhachtaighe!”
“Very! It couldn't be more important!”

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 202, líne 3
… cuireadh roimh cheart thionóntaidhe agus roimh an uile cheist eile a ba tábhachtuigh ná chéile é …
… it took precedence of tenant-right and land-purchase and every other question, even of the most pressing importance …

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 22, líne 31
“'Bhfuil a'n tábhacht a' teacht,” arsa fear óg a rabh gnúis fhiadta dholba air.
“Is the consignment a heavy one?” asked a young man, with fierce, scowling features.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 275, líne 29
Ach a' fear óg seo nach bhfuil ach i ndiaidh a theacht i gcruth agus i neart fir ar na mallaibh, caithfidh mé comhairle a thabhairt dó comh tábhachtach agus is féidir liom a thabhairt de thairbhe m'aoise agus m'eólais.
But to the younger man, to him whose vigorous frame has but lately attained the full development of early manhood, I feel compelled to appeal with all the weight which age and experience may lend.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 361, líne 1
Ní féidir tarngaireacht a dheánamh ar an toradh a bhéas ar an fhionnachtain thábhachtach seo.
It is impossible to forecast the results of this most momentous discovery.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir, ar lch 509, líne 33
“Tá eólas tábhachtach agam,’ ar sise.
“I have important information,” says she.

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 23, líne 1
Tá an obair ró-thábhachtach le tabhairt do fhear meisge le déanamh!”
This is too important a matter for a man under drink!”

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 29, líne 9
Tá 'fhios agat féin go bhfuilthear in éadan daoiní óga a bheith ag ceann obair thábhachtach ar bith.
You know there is an ancient prejudice against callow youth like myself …

Niall 'ac Suibhne: Néall Dearg, ar lch 296, líne 30
...níor chosamhail dó go raibh a dhath amháin air den fhonn sin a bhíos ar dhaoine sibhialta an chuid is tábhachtaighe de ghnaithe ar bith a tharraingt ortha ar tús.
...that eagerness which, in civilization, is so prone to go at once "to the point" was nowhere observable.

Niall Ó Domhnaill: Na Glúnta Rosannacha, ar lch 147, líne 24
Cé go raibh Árainn agus Inis Mhic Duirn iomráiteach ariamh ag lucht loingeas, ba bheag tábhacht na dúiche go léir i stair Thír Chonaill sa Mheánaois.

Tadhg Ó Rabhartaigh: Thiar i nGleann Ceo, ar lch 99, líne 31
Admhuighim, ar ndóigh, go bhfuil an Ghaedhilg beo i ngiotaí beaga den tír go fóill; ach má tá, is in áiteacha cúil atá sí beo, áiteacha atá de leath-taoibh ó ghnáth-shiubhal daoiní agus nach bhfuil mórán tábhachta ionnta.

Niall Ó Domhnaill: Na Glúnta Rosannacha, ar lch 65, líne 13
Le linn an dara cogaidh mhóir fuair mórán de bhuachaillí na Rosann obair i Sasain, go dtí go bhfuil sí ag éirí comh tábhachtach anois acu le hAlbain féin.

An Ghaedhilg ar important importance

An cheist eile atá le caibideal, caidé is rogha leis na scríobhnóirí a chleachtann tábhachtach sa dara ciall, caidé is rogha leo mar Ghaedhilg ar important importance?

Más *duine* atá important, tá focla mar tairbheach, úimleáideach, céimeamhail in úsáid:

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
He ... drew thence the flattering inference of Almayer's great importance amongst his own people.
...mhaoidh sé gur bh'fhear tairbheach Almayer imeasg a mhuinntire féin.

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
He — Abdulla — was also important amongst all the Arabs …
Bhí seisean é féin i n-a fhear tairbheach imeasg na n-Arabach …

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
Babalatchi had regained all his importance.
Bhí Babalatchi i n-a fhear úimleáideach arís.

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, lch 95, líne 24
There's only one other of any importance — Cogan!
Ní'l ach a'nduine amháin eile a bhfuil céimeamhlacht ar bith aige — Mac Uí Chógáin!

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur
The tribune's office is spacious and cool, and furnished in a style suitable to the dignity of the commandant of a post in every respect so important.
Bhí oifig fharsaing fhionn-fhuar ag an tríobún, agus trioc ann a d'fhóir d'oifigeach a rabh post comh céimeamhail sin aige.

Is iomaí dóigh a dtig le *rud* a bheith important agus brathann an focal Gaedhilge a roghnóchthar ar an dóigh atá i gceist.  Freagraidh tairbheach, mór-luachach, trom-chúiseach, suimeamhail, úsáideach, riachtanach,rud is fiú, do réir na hocáide:

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
To him it seemed of the utmost importance that he should assure her of his intention of never forgiving.
Dar leis-sean gur rud tairbheach i gceart é a chinntiughadh daoithe go rabh rún aige gan maitheamhnas a thabhairt daoithe go bráthach.

Niall 'ac Suibhne: Néall Dearg, lch 92, líne 27
But the full importance of the victory just gained only burst upon our little party when we came to examine the goods that had fallen to us as victors.
Ach níor thuigeamar i gceart tairbhe na buaidhe go dtí go ndeachamar a scrúdú na n-earradh a thuit ar ár gcrann.

Séamus 'ac Grianna: Iascaire Inse Tuile
...and the most insignificant things that they said seemed, on this day, to become wondrous, mysterious, and important.
Na rudaí beaga ba lugha ar bith bhí siad tairbheach diamhrach an t-am seo…
...les plus insignifiantes petites choses qu'ils se disaient semblaient devenir ce jour-là mystérieuses et suprêmes…

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
He is here for an important talk, bitcharra — if you mercifully consent.
Tá sé annseo a gheall ar cainnt thairbheach a rádh — má's é do thoil thrócaireach é.

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
It is most important for me to see you go.
Rud tairbheach domh sibh a fheiceáil ag imtheacht.

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
"Most important," he repeated, stopping short and looking at Dain fixedly.
"Iongantach tairbheach,” arsa seisean agus sheasuigh sé agus stáin sé ar Dain.

Séamus 'ac Grianna: Iascaire Inse Tuile
With a look of importance, when she had said her name, he got up to get the official documents from off a shelf.
Nuair a d'innis an tsean-bhean a h-ainm dó d'éirigh sé i n-a sheasamh agus cuma mhór-luachach air. Agus thug sé dornán de pháipéir stampáilte amach as prios beag.
Avec un air d'importance, quand elle lui eut dit son nom, il se leva pour prendre, dans un casier, des pièces timbrées.

Domhnall 'ac Grianna: Gadaidheacht le Láimh Láidir
Important capture by Detective Stillbrook, of the New South Wales police.
Príosúnach mór-luachach ag Stillbrook, bleachtaire péas de chuid New South Wales.

Niall Ó Domhnaill: Scairt an Dúthchais, lch 19, líne 12
As courier for the Canadian Government, bearing important despatches, he was anxious to secure the best dogs …
Mar theachtaire do Riaghaltas Chanada, agus leitreacha mór-luachacha le hiom-chur aige, bhí sé i bhfáthach le toghadh na madadh a fhagháil …

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur
The enclosure attached to it remained intact, however, and that was of more importance to the shepherds who drove their charges thither than the house itself.
Bhí an gárradh a bhí ag dul leis iomlán, agus b'úsáidighe sin ag na sréadaidhthe ná an teach é féin.

Domhnall 'ac Grianna: Uaigheanna Chill Mhóirne, ar lch 140, líne 21
It is of supreme importance that he should have the services of a priest.
Tá sé riachtanach a' sagart a bheith aige.

Niall 'ac Suibhne: Néall Dearg, ar lch 104, líne 29
But although shelter for the winter had been thus provided, an equally important want had to be attended to; a supply of meat sufficient to last three months had to be obtained.
Ach aindeóin go raibh dídean geimhridh againn bhí rud eile de dhíth orainn a bhí lán comh riachtanach leis — lón bídh a mhairfeadh go ceann thrí mí dúinn.

Niall 'ac Suibhne: Néall Dearg, lch 15, líne 8
I have dwelt long upon this episode in my early career, not so much from its importance, but because it did more to bring home to my mind certain truths …
Chan mé tamall maith ar an eachtra seo a thárluigh domh in m'óige, ní cionn as gur mór de shuim é, ach cionn as go dtug sé tuigbheáil domh ar neithibh éigin fírinne …

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur
… the place was one of the most important on the western coast of Italy …
… ní rabh aon chathair comh suimeamhail léithe ar an taoibh thiar den Iodáil …

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
It was an important epoch in his life, the beginning of a new existence for him.
Seal suimeamhail a bhí ann dó na bhí sé ag toiseacht ar mhalairt saoghail.

Seosamh 'ac Grianna: Dith Céille Almayer
He would have ample time to cross over and greet him on his waking with important news.
Bhéadh neart faill aige dhul anonn agus an sgéal suimeamhail a bhí leis a innse do'n mhaighistir nuair a mhúsclóchadh sé.

Niall 'ac Suibhne: Néall Dearg, ar lch 57, líne 25
A scout had only lately returned with news of importance.
Bhí tuaileasaidhe i ndiaidh theacht isteach chuca agus faisnéis trom-chúiseach leis.

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur
Messala and the procurator Gratus are rich with plunder of my father's estate, and it is more important to them to keep their gains now than was their getting in the first instance.
Tá saidhbhreas ag Messala agus ag Gratus a fuair siad as cuid maoine m'athara, agus is mó is fiú daobhtha a coinneáil anois ná a goid ó thús.

Seosamh 'ac Grianna: Ben-Hur
…that is very little to tell for one who knows so much else that is really important.
Níl mórán le hinnse, agus an méid atá a fhios agat diombaite de is fiú a innse.

Seosamh 'ac Grianna: Seideán Bruithne / Amy Foster
But evidently, in the writer's mind, the only important intelligence was to the effect that …
Ach b'fhurast a aithne gur bh'é an t-aon rud a shíl sé féin a b'fhiú a innse, …
Évidemment, dans l'esprit de Mac Whirr fils, la seule nouvelle importante de sa lettre était celle-ci: …

Na Foclóirí Béarla–Gaedhilge

Más eol do Fhoclóir Uí Dhónaill go bhfuil an dara ciall le tábhachtach, ní gá go mbéadh a fhios sin ins na foclóirí Béarla–Gaedhilge, agus níl.

Má chuartaitear thrifty, economical, frugal, saving, careful, well-doing, gheibh muid liosta den tseort seo: tíosach, coigilteach, sábhálach.

Agus má chuartaitear industrious, gheibh muid liosta den tseort seo: dícheallach, saothrach, treallúsach, dlúsúil, tionsclach.

Diomaite de dícheallach, níl aon fhocal ar na liostaí sin a mbaintear feidhm as i nGaedhilg Uladh. Agus níl tásc ná tuairisc ar tábhachtach.

Ciarán Ó Duibhín
2007/04/01
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite