AOIDHMÍN MAC GRÉAGÓIR
(16/02/1884 – 14/03/1950)

Ciarán Ó Duibhín

Leagan leasaithe de alt a foillsigheadh ar An tUltach 71:3:6–14 (3/1994)

Tá dath buidhe ar ádhbhar atá úr.

Tá sé soiléir anois go rabh fear eile dar bh'ainm Hugh McMillan in oirthear Bhéal Fearsaide sa tréimhse chéanna.
Rugadh an fear eile seo fá 1870 i Luimneach; ba Phrotastunach as Doire a athair, Samuel McMillan (bás i mBéal Fearsaide, 1907).
Bhí Hugh seo pósta agus cómhnuidhe air in oirthear Bhéal Fearsaide in 1901 (Woodstock Road) agus 1911 (Harper Street);
mhaoidh sé i slua-thaifead na mbliadhanta sin go rabh Gaedhilg agus Béarla aige. Badh é Hugh McMillan seo a bhí ina oifigeach chláraithe vótóirí
do na náisiúntóirí in Iarthar Bhéal Fearsaide (IN 26/11/1914 6), agus tá líne curtha fríd na codanna den alt seo a thagrann don ghníomhaidheacht seo.
I gcomhthéacsanna eile (eg. an UIL), is doiligh bheith cinnte cé acu fear atá i gceist nuair a luaidhtear "Hugh McMillan", agus d'fhág mé na tagairtí eile don ainm mar bhí siad.

Lorg Aoidhmín

Tháinig trí leabhar de scéaltaí beaga Gaeilge amach ag tús na haoise seo faoi ainm Aoidhmín Mhic Gréagóir. Ba é an chéad leabhar acu seo Fréamhacha na hÉireann (1906), scéaltaí as Inis Meáin Áranna, leabhar a maisigheadh ag Seaghán Mac Cathmhaoil.1 Thairg Aoidhmín an leabhar seo do Pheadar Mac Conmidhe, gníomhaire Chonnradh na Gaeilge i mBaile na Croise, Co Dhoire. Ba é "Aoidhmín Gréagóireach Mac Maoildhaoine" an t-ainm a chuir sé leis an réamhrádh.

An dara leabhar, Siamsán na Beanna Fada (1907), meascán de ábhar as Inis Meáin agus as oirthear Uladh atá innti — ní luaidhtear áit ar bith áirid ach Inis Meáin agus Gleann na Beanna Fada ina bhfuil baile Dhún Geimhin i gCo Dhoire. Do Ruaidhrí Mac Leoid, amhránaidhe as Albain, atá an leabhar dá thairgeadh, agus tá an réamhrádh scríobhtha ag Aoidhmín i nGàidhlig na hAlban.2

An tríomhadh leabhar, Sgéaltan Rachreann (1910), ábhar as Oileán Reachrann atá innti seo, agus Íde Nic Néill a scríobh an réamhrádh. Chuir Gearóid Mac Giolla Domhnaigh agus Gearóid Stockman an leabhar seo amach as an nuaidh mar chuid de Athchló Uladh (1991). In Athchló Uladh fosta foillsigheadh ath-uair dornán scéaltaí agus amhrán as Co Aontroma, a chuir Aoidhmín chuig An tUltach in 1927 agus 1928.

Bhíodh Aoidhmín ag scríobhadh fosta ar An Claidheamh Soluis sa tréimhse 1910–1913: liostaí focal, amhráin, corr-alt beag nó litir, iad ag tagairt, don chuid ba mhó, do Oileán Reachrann. Agus tá mé ionann is cinnte gurab é a scríobh sraith fá bhéaloideas Ghleann Aichle ar An Claidheamh Soluis in 1908, sraith dár teideal "Sean-Ranna Ultacha" nó "Meagnaidh Chúigidh Uladh" agus a rabh an t-ainm cleite "Gréagóirína Nic Ghréagóir Gréagach" crochta léithe. Tá sé le léigheamh ins na nótaí don Siamsán go rabh Aoidhmín eolach ar Ghleann Aichle.

Bhí amhrán as Reachrainn aige ar An Chraobh Ruadh, iris a tháinig amach i mBéal Fearsaide in 1913. Agus deirtear go rabh dráma dár teideal "An Muileann Dubh" scríobhtha aige in 1910. Ina fhoclóir (lch xiii) bheir an Duinníneach buidheachas dó as ucht a chuidithe, ag soláthar focal as Conndae Aontroma, agus tá tagairtí dó i scríbhinní P.T. Mhic Fhionnlaoich, Sheosamh Laoide, Énrí Uí Mhuirgheasa agus Shéamuis Uí Dhuillearga.3

Cérbh é an fear a chruinnigh is a sheiftigh an t-ábhar seo uilig, agus caidé thug air suim a chur ins na ceanntracha atá luaidhte, go háirid na ceanntracha sin i gCúige Uladh ar cailleadh an Ghaeilg dhúthchasach ionntu ó shoin?

Sinsearacht agus Óige

"MacMillan" an sloinneadh ceart a bhí ar Aoidhmín, agus le Conndae an Dúin a bhain a mhuinntir. Gheibhthear teaghlach amháin den tsloinneadh sa chonndae comh fada siar le Cáin na dTeallach in 1663. I bparóiste an Chomair a bhí an teaghlach sin, agus in aimsir Luacháil Griffith (1863–64), bhí 15 teaghlach den ainm i bparóiste an Chomair, ag cur na leaganacha éagsamhla uilig den litriú le chéile, agus dhá theaglach eile i bparóiste Dhún Domhnaill.

Ar cheann de na teaghlaigh sin i bparóiste Dhún Domhnaill bhí teaghlach John MacMillan i mBaile na Raithnighe, eadar Dún Domhnaill agus an Comar. Bhí feirm 36 acra aige, ar a dtugtaidhe "Loughview".4 Bhí mac ag John seo: Hugh Wallace MacMillan, a bhain amach céim dhoctúra i gColáiste na Ríona in 1873, agus a chuaidh go Sasain. In 1873-76 bhí sé in Macclesfield; in 1876-83 bhí sé in Penistone in aice le Sheffield;5 agus in 1883-88 bhí sé in Barnsley. Phronn a athair an fheirm — agus cupla seanteach i mBaile Nua na hArda — air in 1879.

Ar 22 Feabhra 1883, in Eaglais Royston, taobh amuigh de Barnsley, pósadh an doctúir ar Emily Miriam Louisa Gray, ó Lunn's Villa, Royston.6 Bhí seisean 33 agus ise 25. Bhí athair agus máthair Emily i ndiaidh bás a fhagháil taobh istigh de sheachtmhain dena chéile in Aibreán 1882. Tógálaidhe a bhí san athair, agus bhí neart airgid acu. Bhí beirt dheartháir ag Emily, agus comhnaidhe orthu in Barnsley: dligheadóir a bhí in James Gray (c1852–1915), agus díoltóir toightheach a bhí in George Harry Gray (1854–1924).6a,6b

Rugadh mac don doctúir ina theach ag Bóthar Sheffield, Barnsley ar 16 Feabhra 1884, agus Hugh Walter Gaston MacMillan a baisteadh air — seo an fear a bheirfeadh "Aoidhmín Mac Gréagóir" air féin lá ní b'fhaide anonn. Rugadh deirfiúr leis, Mary Emily Elizabeth (ar a dtugtaidhe Bessie) ag 47 King Street Barnsley ar 11 Lúnasa 1885. Ní rabh de chlainn ann ach an bheirt.

Mhaoidheadh Aoidhmín gur fhréamhuigh sé ó Mary Queen of Scots, agus go rabh sé muinnteartha do dhream uasal sa Fhrainc dá thairbhe sin. Sílim gur b'é taobh mhuinntir Gray a bhí i gceist aige. B'fhéidir gur ón Fhraincis a fuarthas "Gaston" a thabhairt air, ach os a choinne sin, J Gaston Harrison a bhí ar an mhinistir a chuidigh ag an phósadh bliadhain roimhe sin.

Ní rabh an tsláinte go maith ag an doctúir, agus phill sé ar Éirinn. Níl fhios agam go cruinn ca huair a thárla seo, ach rinne a bhean tiomna in Barnsley ar 31 Bealtaine 1888, ag fágáil a cuid maoine - a ba mhó go mór ná cuid an doctúra - le rann eadar na páistí nuair a bhéadh siad 25 bliadhna de aois, agus ag leagan síos mar choinngheall nach bhfuigheadh an doctúir nó a ghaolta pighinn daoithe.7

Fuair an doctúir bás ag "Loughview" ar 22 Deireadh Fómhair 1890.8 Bhí seoladh aige fosta ag 218 Newtownards Road.9 Cuireadh é i Reilig St Elizabeth's, Dún Domhnaill, ar an 25 lá, ach ní mhaireann an chloch thumba a bhí ar an uaigh inniu, cé gur cosamhail go rabh sí ann go dtí fiche bliadhain ó shoin. Bhí sé 45 bliadhna de aois, de réir na dtuairiscí. Fuair John McMillan, baintreabhach, bás i mBaile na Raithnighe at 1 Nollaig 1892, in aois 93, agus cuireadh é in St Elizabeth's ar 3 Nollaig. Bhí Emily i láthair ag an bhás agus Baile na Raithnighe mar sheoladh aici.9a

Ní rabh Aoidhmín ach 6 bliadhna go leith de aois nuair a fuair a athair bás, ach bhí cuimhne aige ar na laeithe aoibhne a chaith sé ina chuideachta ar an fheirm. Chreid Aoidhmín gur fuacht a thug bás a athara, fuacht a fuair sé nuair a thuit sé na chodladh ina charr capaill, ag pilleadh dó ó scairt phráinne san oíche, agus b'fhéidir deoch ólta aige. Dhíol Emily an fheirm le Hugh Johnston ar 13 Samhain 1893.10

Tréimhse chorrach

Sé an chéad leideadh a gheibh muid go rabh suim ag an fhear óg sa Ghaeilg, go rabh Hugh MacMillan ag teagasc i gCraoibh an Chonnartha i mBaile Mhic Ghearóid in 1900, tráth nach mbéadh sé ach 16 mbliadhna de aois. Bhí Peadar T. Mac Fhionnlaoich (Cú Uladh) i mbun na craoibhe sin, agus i dtuairisc amháin bheirtear "his energetic assistant" ar Hugh.11

Bhí Aoidhmín i láthair fosta ar chorr-chruinniú den Belfast County Committee den Chonnradh i 1900 agus 1901. Mhair an cairdeas eadar é agus Cú Uladh, nó in 1914 thairg Cú Uladh a leabhar Ciall na Sean-Ráidhte do Aoidhmín "do chuir i gcuimhne damh na sgéalta seo do scríobhadh, agus do phronn an suathantas orm" — ag tagairt don léaráid de bhradán ag léimnigh atá ar chlúdach an leabhair, léaráid a rinne Aoidhmín - agus cé'r chórtha do dhuine eile!12 Ní miste a luadh go bhfuil corr-léaráid a tharraing Aoidhmín fríd a leabharthaí féin fosta.

Bhí tréimhse chorrach i ndán do Aoidhmín anois. In aimsir an daonáirimh in 1901, bhí an teaghlach ina gcomhnaidhe in 243 Bóthar Albertbridge, teach a cheannuigh an mháthair ar 27 Deireadh Fómhair 1897. Bhí Aoidhmín 17 mbliadhna de aois anois, agus mhaoidh sé sa daonáireamh go rabh Gaeilg agus Béarla aige, gidh nach rabh Gaeilg ar bith agna mháthair nó agna dheirfiúr. Bhog an mháthair go 8 Ascaill Indiana, áit a bhfuair sí bás ar 28 Feabhra 1903 in aois 45. Cuireadh í in aon uaigh lena céile. Dhíol George Harry Gray 243 Bóthar Albertbridge i 1904.

Ar 5 Meitheamh 1905, fuair Aoidhmín cead riartha ar thiomna a athara. Bheirtear "údar" ar Aoidhmín sa scríbhinn seo. Ar 17 Feabhra 1908, dhíol Aoidhmín agus Bessie sraith toighthe i Sráid Bentham a d'fhág an mháthair acu. Fán am seo bhí Bessie arais in Barnsley, i dteach a huncail George Harry Gray ag 11 Bóthar Huddersfield, agus bhí Aoidhmín ina mhac léighinn le leigheas agus é ag cur faoi ag 23 Sráid Prospect in aice le Coláiste na Ríona. Creidtear gur dhá bhliain a chaith sé ar an ollscoil, ach nár chríochnuigh sé a chúrsa.

Bhain eachtra eile do Aoidhmín le linn é bheith ar an ollscoil, eachtra a bpillfidh muid uirthi ar ball. Ach in 1908 chuaidh sé a chomhnaidhe chuig 24 Sráid Legann i Lag an Aoil, agus d'fhan sé ann an chuid eile dena shaol. Chuir sé a chuid airgid isteach i gCoimisinéirí Uisce Bhéal Fearsaide, agus mhair sé beo ar an teacht isteach uaidh sin. Ní heol dúinn go dtearn sé lá oibre ariamh ina shaol.13

Ag cnuasacht agus ag scríobhadh

Lena linn seo uilig, bhí Aoidhmín ag taisteal na Gaeltachta. Bhí sé ina mholtóir ar chomórtas comhráidh ag Feis Tíre Eoghain i dTuaim (Co Aontroma) i mí Lúnasa 1905, agus bheirtear "Mr McGregor McMillan, Draperstown" air.14 Tháinig Fréamhacha na hÉireann amach in 1906, agus Siamsán na Beanna Fada an bhliadhain ina dhiaidh sin, agus foillsigheadh an tsraith as Gleann Aichle ar An Claidheamh Soluis in 1908.

Sa bhaile i mBéal Feirste, i bhFeabhra 1906, bhí sé ina rúnaire ar Chraobh Neimhe Mhuire a thigeadh le chéile i Sráid na mBanc, agus ina mhúinteoir annsin comh maith.14a Bhí sé ag tabhairt "Aoidhmín Mac Gréagóir" air féin anois, ach níl fhios agam cá bhfuair sé an t-ainm sin. Is cosamhail gur foirm cheana de "Hugh" a bhí in "Aoidhmín", cibé acu in Inis Meáin nó sna Speiríní nó i Reachrainn a tugadh air ar dtús é. Bhí ní ba mhó ná ainm cleite aige ann, nó thug sé "Aoidhmín Mac Gréagóir" air féin go coitianta as seo go cionn triocha bliadhain. Ní rabh a áthrach de ainm ag lucht na Gaeilge air, agus go fiú lucht an Bhéarla, nach dtug go leor acu "Eamonn McGregor" air.

"Aoidhmín Mac Gréagóir" a bhí air in Eolaí Sráide Bhéal Fearsaide, i liosta na vótóirí, agus i ndaonáireamh 1911. Sa daonáireamh seo, líon sé an fhoirm go hiomlán i nGaeilg. Chuir sé síos "duine uasal gan ceárd" mar ghléas beatha dó féin, agus dhiúltuigh sé a rá cén creideamh a bhí aige, gidh gur Eaglais na hÉireann a bhí ráidhte don teaghlach uilig in 1901 — ba é sin eaglais na máthara, is dóiche. (Níl fianaise chinnte agam i dtaca le creideamh an doctúra de, ach is dóigh liom gur de bhunadh Phreisbitéarach é.)

Bhí suim ar leith aige anois in Oileán Reachrann,15 agus tháinig Sgéaltan Rachreann amach in 1910. Scéaltaí iad seo a thug sé síos ó Dhomhnall Mhac Mhuircheartaigh (Domhnall Eoin Ruaidh),15a agus ó Ghiolla-Easpaig Bheag Mhac Giolla Mhóire (Archie Morrison). Bhí ábhar léitheoireachta i nGaeilg Uladh gann an t-am sin, agus go dtí seo bhíthear ag úsáid téacsanna an Athar Peadar ins an scoil samhraidh ar Reachrainn.

Spreag an leabhar seo Séamus Ó Duillearga le suim a chur i Reachrainn, ach ba é a bhreitheamhnas ar an leabhar féin: "a not very reliable collection of tales by an eccentric Gaelic Leaguer named Aoidhmín Mac Gréagóir who wore only Gaelic League clothes, Gaelic League boots and all that." Lean Delargy air: "he had collected these tales from a man I knew called Archie Morrison. I remember him well because he had a remarkable pair of trousers: all the buttons were up one side because he suffered from rheumatism." Tá dornán de chuimhní mhuinntir Reachrann ar Aoidhmín, eadar chruinn agus mhí-chruinn, curtha síos ag Michael J Murphy.16

An leabhar seo a bhí ina cheann ag "Cú Uladh" nuair a scríobh sé i Meitheamh 1910: 16a

I travelled to Dundalk Feis with one of the most notable of Ulster Gaels, but one who is comparatively little known, even in the Gaelic world, Mr. MacGregor MacMillan. He is a retiring man, who seeks no publication. His great delight is to go round the Gaedhealtacht, mostly on wheels, collecting every scrap of folklore, poetry, tales, salutations, proverbs, prayers, etc., which he can find. There are few districts in Ireland where Irish is spoken that he has not visited, and he has even sampled the Gaelic of the Scottish Highlands and of Man in their native habitats. He has spent a great deal of time in Rathlin, and is enthusiastic about the vast quantity of folklore he has taken down there. I have seen a few specimens, and my estimate of the value of Rathlin Irish has been very much raised. I believe a book of these Rathlin tales would be a very useful text-book for Ulster readers. There is some talk of such a publication.

Scríobh Cú Uladh léirmheas beag ar an leabhar trí mhí ina dhaidh sin. 16b

Tá corr-thagairt do Aoidhmín ar An Claidheamh Soluis agus ar pháipéirí eile, diomaite de na rudaí a scríobh sé féin. Thairg sé corn a phronnadh ar an Oireachtas i 1907. Chuaidh sé chuig "scoil samhraidh" ar an Drochaid Ruaidh in Albain i mí Lúnasa 1909. Bhí Peadar Mac Conmidhe ag iarraidh dhul i dteangmháil le "Aodhanmhain Mac Gréagóir Mac Maoláin" i 1911. Sa bhliadhain chéanna, toghadh Aoidhmín ar Choiste Ceanntair Bhéal Fearsaide. Luaidheadh a ainm i litir fá chanamhaint Reachrann i 1912. Dubhradh i 1913 go mbéadh píosa aige ar An Chraobh Ruadh. Ar 21 Aibreáin 1913 thug sé léigheacht i mBéal Fearsaide i nGaeilg Aontroma, ina dtearn sé trácht ar cheanntracha áithride i gCo Aontroma, agus ar lean diospóireacht bhrighmhar í ar chanamhaintí Aontroma, Thíre Chonaill agus na hAlban; agus léigheacht eile i Mí na Nodlag 1913 ar "Sean-Nósanna na nGael i gCo Aontroma". Deirtear go rabh leabhar dhá scríobhadh aige ar an ádhbhar seo. In Eanáir 1913 ghlacadh sé páirt i ndíospóireachtaí na hArd-Chraoibhe. Bhí sé i láthair ar Ard-Fheis chinneamhnach an Chonnartha i nDún Dealgan in 1915.17

Chomh maith le bheith líomhtha i nGaeilge na hÉireann, deir Tomás Ó hÉanáin go rabh Gàidhlig na hAlban ar a thoil ag Aoidhmín, agus nach mbaineadh sé úsáid sa ghnáthchainnt as "níl" nó "ní rabh" in am ar bith, ach deireadh sé i gcomhnaidhe "chan fheil" agus "cha robh". Ar ndóigh, sin mar a bhí in oirthear Uladh, comh maith le hAlbain. Bhí dúil aige sa cheol agus ba ghnáthach leis seinm ar an phíb mhóir, go háithrid nuair a bhíodh sé sa Ghaeltacht. Ach bhí sé mar pholasaí aige gan a sheinm a choidhche istigh i dtoigh chomhnaithe. Ba ghnáthach leis an filleadh beag a chaitheamh agus é ag píobaireacht. Nuair a bhíodh sé sna Rosa i dTír Chonaill, stopadh sé i dtoigh Mhicí Shéimidh i nDoire na Mainséar.18

Poilitidheacht

Is ar na mallaibh a fuair mé amach go rabh Aoidhmín gnoitheach i gcúrsaí poilitidheachta comh maith — faoina ainm cheart, Hugh MacMillan — sa tréimhse seo dena shaoghal. Ach níl sé ar mo chumas cunntas iomlán a thabhairt ar an taoibh seo den scéal.

Ach féadaim a rádh go rabh sé i láthair ag cruinnightheacha de chuid Chraobh Oirthear Bhéal Fearsaide den "United Irish League" thart fá 1912 (ba é an "United Irish League" an phríomh-ghluaiseacht ar son féin-riaghaltas ins an am). Bhí Hugh ins an chathaoir ag cruinniú amháin acu seo nuair a thug P T Mac Fhionnlaoich cainnt ar log-ainmneacha.19

Deir Éamon Phoenix liom go rabh Hugh MacMillan ina rúnaidhe ar na hÓglaigh i mBéal Fearsaide in 1917.

Saol agus comharsanaigh

Nuair nach rabh obair ar bith le deánamh ag Aoidhmín, d'fhág sin an t-am aige le bheith ag taisteal. Deirtear go gcaitheadh sé leath na bliadhna ar shiubhal, agus gur mhinic a bheireadh sé cuairt ar an Fhrainc agus ar an Ghearmáin, comh maith le hÉirinn agus Albain, agus go rabh an Fhraincis ar a thoil aige.

Shiubhladh sé cuid mhór dá chois, agus chuireadh sé faoi i bpoball, amuigh faoin aer. Bhí suim aige i ngrianghrafadóireacht, agus gléasraí go leor aige. Bhí gléas aige a bheireadh an t-am dó rith thart agus isteach sa phioctúir sula bhfoscluigheadh sé. Deirtear gur ghlac sé na céadta pioctúir ach is cosamhail nach bhfuil ach beagán acu a tháinig slán.

Bhí sé tugtha don tsnámh agus don iascaireacht fosta. Bhain sé comórtas iascaireachta ar Luan Cásca 1914, agus bhí a thuairisc sin ar Ireland's Saturday Night — i gcolún an tsnámha mar a thárla:

This week has of course been a slack one in so far as organised
swimming has been concerned. Followers of the acquatic pasttime
have been otherwise bent, and some of them have been distinguishing
themselves along other lines. In this connection it will not be
out of place to mention the success of a Victoria member who is an
expert angler, with line and rod, during an Easter Monday
competition at Rathkenny, Cloughwater.

Mr Eamonn MacGregor won the Pickwick Silver Cup, and also the first
prize (a guinea rod) that accompanied it at the trout fishing
competition in connection with the Pickwick Club on Monday, and
upon his success he is to be congratulated. As stated, he is a
member of Victoria A.S.C., and one of the regrets of the members is
that he does not figure more prominently in club and open events,
as he is a proficient swimmer, as well as being a diver with skill
above the average.

Bhí pioctúir dó in éineacht leis an alt, agus cuireadh an pioctúir sin agus leagan den scéal i gcló arís ar An Claidheamh Soluis.20

Bhí teaghlach dar bh'ainm Clarke ina gcomhnaidhe in 26 Sráid Legann. Fágadh bean an toighe ina baintreabhaigh le linn an Chéad Chogadh, agus beirt pháiste aici. Phós sí arís, agus rinne altramas ar cheathrar pháiste eile. Bheireadh Aoidhmín fear de na páistí altrama seo, Billy McKelvey, leis go minic ar na turasanna beaga fán tuaith. (D'imigh Billy go Nua Shéalainn nuair a bhí sé 15 bliadhna de aois, agus tá sé ina chomhnaidhe san Ástráil inniu.)

Ba iad seo na comharsanaigh a bhí ag Aoidhmín i Sráid Legann, agus bhí siad go maith dó. Bhí Mrs Clarke (nó Mrs Cooper mar ba cheart a thabhairt uirthi anois) go maith dó, thar an chuid eile acu. Fhobair do Aoidhmín bás a fhagháil leis an ulpóig mhóir (ag deireadh 1918, is dóiche), ach d'éirigh leis a bhealach a dheánamh ar a lámha agus ar a ghlúine go doras na Clarkes. Thug Mrs Clarke deoch tae agus brandaí dó a thug thart é.

Sarah agus Evelyn

D'fhéadfaidhe a rádh go rabh dhá shaol ag Aoidhmín anois — saol an Bhéarla agus saol na Gaeilge - agus gan mórán de cheangal eadarthu. Bhí ainm amháin air ag an chomharsanach agus ainm eile ag lucht na Gaeilge. Agus bhí scéal rúin eile aige, i nganfhios don dá chuid.

Nuair a bhí Aoidhmín ar an ollscoil, bhí sé ar lóistín i Sráid Harrow. Lánamhain óg a bhí i muinntir an toighe, agus bhí ceathrar pháistí acu. Ar scor ar bith, níorbh fhada gur thuit Aoidhmín i ngrá le bean an toighe, Sarah, agus bhí nighean acu, a rugadh in 1908 agus ar tugadh Johanna Evelyn uirthi. Bhí Aoidhmín 23 bliadhna de aois, agus bhí Sarah sna luath-triochaidí. D'fhág Aoidhmín an teach, agus tógadh an nighean mar dhuine den teaghlach. Ach mhair gean Aoidhmín ar Sarah agus ar a nighin, agus níor thóg sé suas ariamh le bean ar bith eile.

Am amháin, nuair a bhí Evelyn trí bliadhna de aois, thug Sarah léithe í go Sráid Legann go bhfeicfeadh Aoidhmín í, agus ní thearn Evelyn dearmad ariamh ar an lá sin.

D'fhás clann Sarah aníos agus thoisigh a dh'imeacht ón neid, go dtí nach rabh fágtha ach Evelyn agus deartháir amháin, an té ab óige diomaite daoithe féin. Fear cráibhtheach a bhí i bhfear Sarah, agus gan mórán suime, is cosamhail, aicí féin sna gnaithe sin. Thart fá 1924 chuaidh sí a chomhnaidhe go hoirthear na cathrach, agus Evelyn in éineacht léithe. Scríobh Sarah dornán litreacha chuig Aoidhmín fán am seo.

Chuaidh Evelyn go Sasain in 1928 lena hoileamhaint mar bhanaltra. D'fhan sí ag obair thall nuair a chríochnuigh sí a cúrsa, ach philleadh sí chuigna máthair ar laeithe saoire. Deireadh an mháthair léithe go minic gur chuir sí duine eighinteacht i gcuimhne daoithe, agus sa deireadh leig sí iomlán an scéil léithe. Ní dheánfadh rud ar bith gnaithe do Evelyn ach casadh ar Aoidhmín arís, agus, thart ar 1934 nó 1935, agus í sa bhaile ar saoire, chas siad le chéile i mbialainn i nGleann Gormlaigh cupla uair le aghaidh tae. Ghlac Aoidhmín pioctúireacha, agus d'innis sé daoithe fána mhuinntir agus a shinnsear.

Níos moille arís thug Aoidhmín cuairt nó dhó ar Sarah agus Evelyn sa bhaile acu fá choinne tae, agus ghlac sé tuilleadh pioctúireacha. Scríobh sé féin agus Evelyn chuigna chéile ar feadh tamaill, ach bhí sise ag athrú a háit oibre go minic agus stad an comhfhreagras. Ag tús an Chogaidh Mhóir phill Evelyn ar Bhéal Fearsaide go buan, ach ní fhaca sí Aoidhmín ní ba mhó. Fuair Sarah bás in 1943, agus fuair a fear céile bás in 1946, agus pósadh Evelyn thart fá 1948. Bhí gasúr amháin clainne acu agus tá triúr chlainne air féin anois. Fuair fear céile Evelyn bás in 1977 ach tá sí féin beo beathaidheach go seadh, agus 85 bliadhna slán aici.20a

Nuair a bhí mé féin ag fiafruighe fá áit adhlactha mhuinntir Aoidhmín in St Elizabeth's, dubhairt an ministir óg, Rev F McCrea, liom go rabh an cheist chéanna á cur air ag bean tamall roimhe sin. Is mar sin a fuair mé amach fá nighin Aoidhmín a bheith ina comhnaidhe i nDún Domhnaill, agus bhí sé de phribhléid agam go rabh mé in ann beagán eolais a thabhairt daoithe fá scríbhinní Gaeilge a hathara. Ba ábhar bróid agus sásaimh léithe an obair sin aige.

Níor mhiste focal a rádh fá dheirfiúr Aoidhmín, a chonnaic muid in Barnsley in 1908. Níor bh'fhada a d'fhan sí annsin, nó ar 1 Feabhra 1910 pósadh Mary Emily Elizabeth McMillan ar Thomas J Kennedy, fear custaim i mBéal Fearsaide, i dTeach Pobail na Croise Naomhtha, Árd Eoghain.20bBhí cómhnaí uirthi san am sin ag 4 George's Terrace, Bóthar Cruimghlinne, agus ar an Chinnéideach ag 44 Rosemount Gardens.20c Bhí seisean 32 agus ina bhaintreabhach, agus bhí sise 25.20d Bhí siad beirt ag 44 Rosemount Gardens i sluagh-thaifead 1911. Fuair an Cinnéideach bás ar 24 Meadhon Foghmhair 1917 ag a chómhnaí in Windsor Avenue, An Cionn Bán, agus cuireadh é i Reilig Prospect, Carraig Fhearghusa.20e Tugadh seilbh ar a uadhacht don bhaintreabhach, Mary Emlie Kennedy, 115 Rugby Avenue, ar 9 Samhain 1917; deirtear annsin go rabh sé 37 mbliadhna de aois agus gur fhág sé páiste amháin ina dhiaidh.20f Badh eisean Kevin Kennedy, a rugadh ar 20/01/1914 ag 11 South Parade, seoladh na lanamhaine ins an am.20g

Na bliadhanta dá gcaitheamh

Fá 1937, thig athrú i dtaca le teach Aoidhmín in Eolaí Sráide Bhéal Fearsaide — chan "A McGregor" a bheirtear níos mó ar an tsealbhóir, ach "H W G McMillan". Athruightear an t-ainm i liostaí na vótóirí fán am chéanna. Chan amhlaidh go dtug Aoidhlín a chúl le gnaithe Gaeilge ag an am seo, ach b'fhéidir go bhfuighfear fios fátha an athruithe sa méid a dubhairt Tomás Ó hÉanáin fá dtaobh de.

Casadh Tomás Ó hÉanáin ar Aoidhmín don chéad uair sa bhliain sin 1937, agus seo mar chuir sé síos air: "Bunfhear san am sin agus ní fheicfeá fán Árdscoil é ach nuair a bhéadh ócáid mhór ann. Bhíodh sé i gcomhnaidhe i láthair ag Domhnach Mór na Féise gach bliadhain fán am sin." Deir Tomás gur ghnách le hAoidhmín bheith ag teagasc rinnce i Lag an Aoil timpeall na tréimhse 1937–38, agus gur dubhradh leis a bheith cúramach sa cheanntar sin, de thairbhe go rabh meascán 50/50 de Chaitlicigh agus Phrotastúnaigh ann.

Ball gníomhach de Chonnradh na Gaeilge a bhí ann go fóill, ach níor mhian leis a sheoladh a bheith ar eolas ag daoine, agus dá mbíodh litreacha nó miontuairiscí nó teachtaireachtaí ar bith eile le seachadadh chuige, b'éigean iad a fhágáil i siopa Ambrose Serridge, Sráid an Chaisleáin, go mbailigheadh sé féin iad.

Saol na sráide

Ba aisteach agus ba uaigneach an saol a bhí ag Aoidhmín i Sráid Legann. Bheireadh páistí na sráide "An Milliúnaidhe" air, cionnas nach ndeánadh sé obair ar bith, agus fosta ar an ábhar nach dtéigheadh sé áit ar bith gan cása beag dubhghorm ina láimh. Bhíodh dosaen eighinteacht de fháinní aige sa chása seo, agus uaireadóir óir de chuid a athara. Agus d'imigh an cása agus a rabh ann i ndiaidh a bháis.

Ba annamh duine a thigeadh chun toighe aige, ach bhíodh sé féin amuigh cuid mhór. Is cosamhail go gcaitheadh sé a chuid ama fá Smithfield. Nuair a bhíodh sé fán teach, shuidheadh sé agus a chúl leis an teinidh, agus sin an teinidh a mbíodh an ghríosach innti. Bhí sé ina chleachtadh aige iasc a rósadh sa ghríosaigh agus créafóg thart air.

Cuairteoir amháin a bhíodh aige, an Constábla Ó Sé as beiric Lag an Aoil, agus ghníodh siad a gcomhrádh fá fhilidheacht. Bhí suim ag Aoidhmín sa Laidin ariamh - bhí sé tugtha do mhanaidhthe Laidine a chur fríd a chuid scríbhinní - agus anois chuir sé suim san Eabhrais agus bhíodh sé á foghluim, agus caipín beag Iúdach á chaitheamh ar chúl a chinn aige. Dubhairt sé in am amháin go rabh sé ag scríobhadh scéal a bheatha. Ní téigheadh sé chuig eaglais ar bith, do réir cosamhlachta.

Fuair a chomharsanach Mrs Clarke bás in 1947, agus phós an Cúipéarach arís. Fán am seo bhí Tom Clarke, mac an toighe, pósta ar Florence Leckey, agus iad ina gcomhnaidhe i Sráid Shamrock. Bhí Tom ag obair sa longchlós. Théigheadh sé a dh'amharc ar Aoidhmín ó am go céile, agus thug sé ar cuairt thart ar an longchlós é uair amháin.

Tháinig Aoidhmín chuig Tom agus a bhean fá choinne dinnéar na Nollag bliadhain amháin de na bliadhanta seo. Rinne sé a dhícheall ar son na hócáide agus bhí a choiléar ag éirghe buidhe agus é fuaighte go garbh. Níor ith sé mórán, agus nuair a tairgeadh deoch dó, thoisigh sé a smaointeadh ar bhás a athara agus tháinig na deora leis.

Nollaig eile bhí sé istigh sa Royal le dhul faoi scin, agus thug sé óráid i ndiaidh dinnéar na Nollag. Bhí sé le rádh aige gur doctúir a bhí na athair, agus go rabh stáidéar deánta aige féin ar an leigheas. I ndiaidh a chur faoi scin, bhí banaltra ina suidhe leis. Nuair a bhíthear leis an bhanaltra a thabhairt ar shiubhal uaidh, leig sé air go rabh sé i bpianaigh agus fuair sí cead fanacht aige. Chaith sé tamall sa Throne ag teacht chuige féin sula dteachaidh sé na bhaile. Rinne muintir Clarke suas leabaidh champa sa chistinigh dó - ní rabh leabaidh cheart aige roimhe sin. Thuit buidéal poitín amach as prios le linn an deisiúcháin seo.

An bás

Ar 14 Márta 1950, in Otharlainn an Royal Victoria, fuair Hugh Walter Gaston MacMillan bás, in aois a 66 mbliadhna. Tugadh chuig an otharlainn é an oidhche roimh ré, do réir cunntas amháin, ach deir cunntas eile go bhfuarthas marbh ina theach é. Cibé ar bith, bhí sé marbh fán am a cuireadh fios ar mhuinntir Clarke.

Ba é Tom Clarke a ghlac freagarthacht as adhlacadh an choirp. D'éirigh deacracht eighinteacht fá uaigh an teaghlaigh in St Elizabeth's, agus cuireadh é in uaigh mhuinntir Leckey i Roilig Mhór Dhún Domhnaill. Ba é ministir preisbitéarach Bhaile Siolláin, Rev Herbie Clements, a bhí i mbun an tsearmanais, agus ní rabh sa láthair ach seisear ar fad.

Bhí oiread den airgead fágtha ag Aoidhmín is a bhréagnuigheann an tuairim go rabh sé ar an tráigh fhoilimh i ndeireadh a shaoil. Tá innse scéil ar na rudaí a bhí aige ina thoigh: cúig rothar, ceithre cinn déag de phoballacha, cameras, treallamh gailf, treallamh iascaireachta, agus sceana.

Bhí am breá ag páistí lucht an longchlóis leis na poballacha céanna go cionn tamaill ina dhiaidh sin! Bhí sé cinn de fheillte beaga aige, gan oiread agus poll leamain orthú. Gearradh suas an chuid ab fhearr acú le haghaidh éadaigh páistí, agus tugadh cuid eile ar shiubhal do bhean a chruinnigheadh bratógaí. Cuireadh na maisiúcháin - na sceana dubha agus na bràistean - chuig banna píob in New South Wales.

Bhí an teach féin in aimhréidh. Bhí málaí ann a bhí lán de channaí bídh a bhí gan foscladh, agus bhí utility clothing ann nár cuireadh in úsáid ariamh. Ach bhí rud amháin ina dhíol spéise - ní rabh feithidí salacha, nó oiread is damhan alla, sa toigh. Agus annsin bhí na leabharthaí agus na páipéirí. Bhí seomraí lán daobhtha, agus iad na molltaí ar dhá thaoibh an staighre fosta.

Fuair an Constábla Ó Sé na leabharthaí leighis, ar shon a mhic, a bhí ag gabháil don staidéar sin. Cuireadh na leabharthaí eile amach ar cheann de na fuinneogaí i mbascáid, agus bhain an obair seo ocht n-uaire de chloig as foirinn de cheathrar fear. Fuarthas £16 ar na leabharthaí sin. Síltear go rabh cóip den chéad eagrán de Alice in Wonderland ina measc, leabhar luachmhar a tháinig chun solais tamall ina dhiaidh seo. Tugadh na páipéirí nuaidheachta ar shiubhal gur caitheadh amach iad.

Ba i nganfhios ar fad do lucht na Gaeilge a fuair Aoidhmín bás, go dtí gur chuir an International Book Shop (Sráid na hEaglaise, Béal Fearsaide) fógra ar an Irish News: "Large selection of Irish books for sale" agus cupla lá ina dhiaidh sin bhí na focla seo curtha leis: "In the Irish language". Chuir Tomás Ó hÉanáin suim ann anois, agus d'imthigh síos go dtí an siopa.

Ceart go leor bhí na céadta leabhar Gaeilge ann, aistriúcháin don chuid ba mhó. D'innis fear an tsiopa dó gur le fear den ainm "Eamonn MacGregor" iad, a fuair bás ar na mallaibh, agus go rabh láimhscríbhinní dá chuid aige fosta. Mar thoradh ar seo cuireadh an rúnaidhe agus duine eile ó Choiste Ceanntair Bhéal Fearsaide a dh'amharc ar na láimhscríbhinní, ach ba é an cunntas a thug siad arais nach rabh ann ach nótaí a rinne Aoidhmín ar leabharthaí a léigh sé agus nárbh fhiú a gceannacht.

Tamall i ndiaidh do Aoidhmín bás a fhagháil, bhí Florence Clarke istigh ina theach lá is í ag glanadóireacht léithe, nuair a tháinig seanfhear beag a rabh caipín air agus cóta mór dubhghorm, tháinig sin go dtí an doras. Dubhairt sé go rabh aithne aige ar Aoidhmín lá den tsaoghal, agus d'fhiafruigh sé cá rabh sé curtha. Annsin dubhairt sé go dtainig sé ar a chuid dialanna i siopa sean-leabhar. Ba deas fagháil amach cá bhfuil siad inniu! — nó caidé d'éirigh don phioctúir bheag a tharraing Aoidhmín dó féin — radharc ar a aghaidh ón taoibh — agus fráma beag air, a fuair a chomharsanach, an dara Mrs Cooper.

Seans maith gur ar Aoidhmín a bhí Muiris Ó Droighneáin ag smaointeadh nuair a scríobh sé (An tUltach 36,11,9 — 1959): "Cúig bliana fichead ó shoin bhí aithne agam ar Phreispitéireach anseo i mBéal Feirste. Ar dheis Dé go raibh a anam, is fada ar shlí na fírinne é. Gaeilgeoir maith a bhí ann agus bhí suim ar leith aige i nGaeilge Aontroma agus i nGaeilge na hAlban. Chaith sé blianta fada ag breacadh síos scéalta Gaeilge. Dúirt cara liom go raibh carn mór de chóipleabhair líonta aige ach nuair a fuair sé bás gur chart a ghaolta an t-iomlán ar shiúl. Duine corr dar leo a chuirfeadh suim ina leithéid." Más bocht linn an méid dena sholáthar a cailleadh, bímis buidheach gur chuir sé féin sciar mhaith de i gcló.

Buidheachas

Buidheachas mór go pearsanta do Ruairí Ó Bléine, do Aodán Mac Póilín, do Ghearóid Stockman, do Éamon Phoenix, do Liam Andrews, do T K Whitaker, do Mháiréad Ní Chinnéide, do Dhiarmaid Ó Doibhlin agus do Dhiarmuid Breathnach as ucht a suime agus a gcuidiú. Agus do gach duine eile a ghlac an trioblóid le freagar a thabhairt ar mo chuid ceisteanna.

Do Leabharlann Ollscoil na Ríona, Leabharlann Lárnach Bhéal Fearsaide, Leabharlann Halla an Línéadaigh, Oifigeacha na gCláraitheoirí i mBéal Fearsaide agus i Southport Shasana, Oifigeacha na dTaifead Poiblí i mBéal Fearsaide agus i mBaile Átha Cliath, Barnsley Central Library agus Wakefield Registry of Deeds, a dtearn mé rannsughadh ionntu nó a bhfuair mé macasamhla uathu.

Agus thar an chuid eile uilig, buidheachas do bheirt bhan a rann a gcuimhní ar Aoidhmín liom go flaitheamhail: Mrs Evelyn Clarke agus Mrs Florence Clarke.

Nótaí:

1. Is dóiche gurab é seo an leabhar a bhí i gceist ag an chuairteoir Albanach ar Oireachtas 1906, a chonnaic "a refreshing little Art exhibition, where the beautiful black and white drawings, illustrative of Gaelic tales by Mr Seaghan Mac Cathmhaoil, well known as the illustrator of his brother (Seosamh Mac Cathmhaoil's) book of verse, showed me the beginning of a new era in Celtic book-making." (An Deo-Gréine II 67, 1907)

2. Cheoladh Ruaidhri Mac Leòid go rialta ar an Oireachtas sa tréimhse thart fá 1904-1914. Ba as Asuinnt i gCataibh é, agus bhí comhnaidhe air in Inbhir Nis. (An Deo-Gréine IV 54-55, 1909)

3. Sé "Domhnall agus Mórag" an t-amhrán, atá le cluinstin ag "Altán" ar an diosca Harvest Storm. Tá leaganacha dúthchasacha eile de fhocla an amhráin ar: An Claidheamh Soluis IX 29 6 (5/10/1907), ag "Fear an Oileáin" (?=Seán Tohill); Seosamh Laoide, An Cúigeadh Leabhar, lgh 186-8; Nils Holmer, RBÉ ms 657 (1938) lch 383 (leis an fhonn); Mary Campbell, Sea Wrack (1951), lgh 89, 128; agus bhéarsa amháin ag Róis Ní Ogáin, Irisleabhar na Gaedhilge VI 140.1. I dtaca leis an dráma, amharc An Claidheamh Soluis XII 40 14 (10/12/1910). Na tagairtí eile: Ó Duinnín, Foclóir Gaedhilge agus Béarla, eagrán 1927; Cú Uladh — dearc nóta 12; Henry Morris "Some antiquities of Rathlin" in Ulster Journal of Archaeology, 2nd ser, 17 39-46 (1911) ar lch 46; Delargy — dearc nóta 16; J.H. Lloyd, O.J. Bergin, G. Schoepperle "The Reproach of Diarmaid" in Revue Celtique 33 45 n1 (1912). Deir Lloyd: "I have also an unpublished ballad of Diarmaid's death, from a man named Aoidhmin Mac Gregor of Bristol, furnished me by Miss Eleanor Hull." Ach ní fhaca mé rud ar bith eile a cheanglóchadh Aoidhmín le Bristol.

4. Chan i bhfad siar a bhí "Loughview" ag muintir McMillan, nó, do réir luachála a rinneadh in 1833 is ag Robert Steel a bhí sí (PRONI: leabhar, VAL 1B/317; léarscáil, VAL 1A/3/5), agus ar léarscáil a rinneadh in 1815 (PRONI: D 2966/69/1/2) bhí sí i seilbh William McKibbin. Ní rabh McMillan ar bith i mBaile na Raithnighe in 1815 nó in 1833. Níor gearradh deachmhú ar Bhaile na Raithnighe: dearc léarscáil ó 1876 (PRONI: FIN 5B/2/106). Is féidir sealbhas John McMillan a aithne mar uimhir 2 i mBaile na Raithnighe ar an léarscáil seo, nó ar an léarscáil a théid le luacháil Griffith 1861-4 (PRONI: VAL 2A/3/5D). Tá seans ann go rabh John MacMillan muinnteardha do dhream den tsloinneadh a bhí sean-bhunaithe i mBaile Éinrí Beag, go háirid más fíor gurab é "John Strain McMillan" a ainm iomlán, rud is cosamhail ó theastas pósta a mhic.

5. In aimsir an daonáirimh in 1881, bhí Hugh Wallace McMillan ar lóistín ag John Marsh, East Terrace, Penistone. Dubhairt sé go rabh sé 32 bliadhna de aois. Ar lóistín sa teach chéanna bhí doctúir óg eile as Éirinn, Richard B H Campbell, a bhí 24 bliadhna de aois.

6. Tá cunntas ar an bhainis ar an Barnsley Chronicle 24 Feabhra 1883.

6a. Pósadh James Gray agus Mary Woofinden ar 31/12/1838 in Eaglais Pharóiste Sandall Magna i siorramacht York. Bhí seisean 29, gan phósadh, ina thógálaí, ó Ashtonunderline; ba é Thomas Gray, tógálaí, a athair. Bhí sise 24, gan phósadh, ó Sandal; ba é John Woofinden, feirmeoir, a hathair. Ba é Thomas Westmoreland, vicar, an ministéar; agus Thomas Schoney agus William Link na fiadhnaisithe. (GRO 1838/q4 Wakefield 22,611)

6b. 1881 Sluaghthaifead do Luns Villa, Roystone, York, England.
James Gray, ceann toighe, pósta, fireann, 71, ina thógálaí tráth, rugadh Doncaster, York, England.
Mary Gray, bean chéile, pósta, baineann, 66, rugadh Kingsley Common, York, England.
George H Gray, mac, gan phósadh, fireann, 26, tógálaí, rugadh Roystone.
Emily M L Gray, nighean, gan phósadh, baineann, 23, rugadh Roystone.
Annie M Jagger, searbhónta, baineann, 16, searbhónta toighe, rugadh Honley, York.
James Gray, mac, gan phósadh, fireann, 28, dligheadóir, rugadh Roystone.
(PRO RG11, piece 4599, folio 56, page 15).

7. Tá an tiomna in PRONI, faoin dáta 31 Bealtaine 1888. Tá an dáta 28 Eanáir 1858 scríobhtha le peann luaidhe ar a chúl, agus creidim gur seo lá breithe Emily. Deirtear, nuair a fuair Emily bás, go dteachaidh a tiomna fríd na cúirteanna i mBaile Átha Cliath, agus gur cheannuigh Aoidhmín cupla rud as a huacht mar chuimhneachán - ina measc, péire de fháinní cluaise agus péire de choinnleoirí atá anois ag Mrs Florence Clarke.

8. Rinneadh moladh mairbh ar an doctúir ar an Barnsley Chronicle, 1 Samhain 1890 lch. 8.

9. Chuala mé fosta go rabh comhnaidhe ar an doctúir i dteach mhór in aice le Bellevue ar Bhóthar Aontroma, go mbíodh cóiste agus caiple aige, agus go dtugadh sé cóisir do pháistí bochta an cheanntair fá Cháisc agus fá Nollaig. Ach is doiligh a thuigbheáil cén tréimhse a d'fhéadfadh a bheith i gceist, murab é díreach ar a philleadh ó Shasain é.

9a. Cuid taifead Eaglais na hÉireann, paróiste an Chomair (PRONI MIC/1/46A, CR/1/71/1); agus Clár na mBás in Éirinn.

10. Níl fhios agam an dtáinig Emily anall i gcuideachta an doctúra, nó i ndiaidh a bháis, nó cá rabh comhnaidhe ar Aoidmín roimh 1900. Níor éirigh liom theacht ar a ainm ar ról scoile, mar shampla.  Bhí Emily i láthair ag bás athair an doctúra ar 3/12/1892 in aois 92, agus is é Baile na Raithnighe a thug sí mar sheoladh.

11. An Claidheamh Soluis II (1900-1901) lgh. 9, 280-1, 490 inter alia in 1900-1902.

12. Cú Uladh, Ciall na Sean-Ráidhte: Coiste Ceanntair Bhéal Feirste, Béal Fearsaide 1914. Amharc fosta tagairt do Aoidhmín ag Cú Uladh (An Claidheamh Soluis XII 18 4 (9/7/1910)), in a dtugann sé "Aoidhmin Mac Maoilin (An Greagórach)" air, agus ina gcuireann sé síos ar an méid de sheanchas Reachrann a bhí scríobhtha síos aige.

13. Chreid Gearóid Mac Giolla Domhnaigh go rabh Aoidhmín seal ina thimthire ag an Chonnradh i gCúige Chonnacht.

14. Irish Weekly, 12 Lughnasa 1905, lch. 1: "Feis Tíre Eoghain: Gaelic gathering at Toome".

14a. In Belfast. Ulster Herald 3/2/1906 lch 2; Irish Ireland in Belfast. Ulster Herald 17/2/1906 lch 7.

15. Níl cruthú ar bith agam go rabh Aoidhmín eolach ar Reachrainn sula dteachaidh Connradh na Gaeilge "isteach" ann i 1907. Ach is fiú a luadh go rabh stócach ann darbh ainm "McMullan" a cuireadh a dh'obair mar bhuachaill feirme ar an oileán tamall maith roimhe sin (Michael J Murphy, Island of Blood and Enchantment lgh 106–7). Deir Alec Morrison as Reachlainn liom go mbíodh an gasúr seo ag obair ag Archie Morrison agus ag Niall Dan McFaul. Nárbh iontach an scéal dá mba ar an dóigh seo a chuir Aoidhmín an chéad aithne ar Reachrainn agus ar an Ghaeilg!

15a. Tá scéal ó Domhnall Eoin Ruaidh ag Séamus Ó Searcaigh in Foghraidheacht Ghaedhilge an Tuaiscirt, 1925, lgh. 190–9.

16. T K Whitaker, "James Hamilton Delargy" in The Glynns 10 23–30 (1982), agus litir chugam, 15/2/1993. Tá T K Whitaker den bharamhail go rabh Delargy ag rá gur ar Aoidhmín a bhí na piantaí cnámh, ach níl sin ag teacht leis an chumas aclaidheachta a bhí ann do réir Michael J Murphy (lgh 131–2, 176).

16a. Among the Gaels. Irish News 24/6/1910 lch.7.

16b. Stories from Rathlin. Irish News 9/9/1910 lch.5. Tuigtear go rabh an leabhar in úsáid i rangannaí an oileáin, ag Seán Ó Grianna, b'fhéidir. Ulster Herald 30/3/1912 lch 2.

17. Gheobhthar a bhfoinsí seo ar:
An Claidheamh Soluis IX 21 8 (3/8/1907); XIII 9 5 (6/5/1911); XIII 43 10 (30/12/1911); XIII 52 6 (2/3/1912); XIV 52 3 (1/3/1913); XV 7 2 (19/4/1913); XV 9 4 (3/5/1913).
Irish News 18/1/1913 lch.8; 29/1/1913 lch.6; 28/4/1913 lch.7; 13/12/1913 lch.6; 20/12/1913 lch.6.
Sinn Féin Daily (26/10/1909) lch 1: Notes from Scotland.
Connradh na Gaedhilge, Imeachtaí na hArd-Fheise 1915, leabhrán. (Tá pioctúir de theachtaí na hArd-Fheise ar CS 7/8/1915 lch 8, ach ní thig liom a rá an bhfuil Aoidhmín ina measc.)
I dtaca leis an chorn de, dearc an Ulster Herald (4/9/1909) lch. 6, Oireachtas Committee: “The question of awarding Corm Greagoir was under consideration and it was decided to communicate with the donor as to its being won three years in succession.”
I dtaca leis an Scoil Samhraidh ag an Drochaid Ruaidh de, dearc fosta An Deo-Gréine IV 109–110, 182 (1909). Leanadh den scoil seo ar feadh sé nó seacht de bhliadhanta, in áiteacha éagsamhla. Is cosamhail gur ó Choláiste Uladh, Cloch Cheann Fhaoilidh, a tháinig an smaointeadh.

18. An t-eolas atá curtha síos do Thomás Ó hÉanáin san alt seo, ba é an Dr Ruairí Ó Bléine a fuair uaidh é agus a chuir ar fagháil damh é. I dtaca le hAoidhmín ins na Rosa de, dearc an pioctúir ar An tUltach Iúl 1992, lch. 11.

19. Irish News 3/12/1912 lch.3; 10/12/1912 lch.7; 16/12/1912 lch.6.

20. Ireland's Saturday Night 18/4/1914 lch. 3; An Claidheamh Soluis 841 2 (9/5/1914). Tá mé ag teacht ar an bharamhail go rabh eolas agus meas ar a chéile ag Aoidhmín agus ag an Phiarsach. Ar an Phiarsach a rinne Aoidhmín an dán "Tabhóchad mo phíobaibh is seinnfead cumha".

20a. Fuair Evelyn Clarke bás ar 10/11/1998, in aois 90.

20b. Irish News, 19/02/1910, lch. 1.

20c. Eolaire Sráideann Bhéal Fearsaide, 1910.

20d. Bunachar póstaidheachta de chuid an Ulster Historical Foundation.

20e. Irish News, 25/09/1917, lch 1; Irish News, 26/09/1917, lch 1; Belfast Evening Telegraph, 25/09/1917, lch 5.

20f. Uadhacht ag PRONI, Thomas Joseph Kennedy, a riaradh ar 9 Samhain 1917 ag Béal Fearsaide.

20g. Clárú sibhialta na hÉireann, 1914/q1 Belfast 1,372 entry 37, district of Belfast Urban No 4, Union of Belfast.

Saothar Aoidhmín i gcló:

Tá mé buidheach don Dr Nollaig Mac Congáil as cuid de na tagairtí seo a thabhairt domh.

1905:

1906:

1907:

1908:

Tá na píosaí sin thuas os cionn an ainm "Greagóirína Nic Ghréagóir Gréagach" ach amháin uimhir VIII nach bhfuil ainm ar bith leis, agus nach léir go bhfuil baint aige leis an chuid eile. Is cosamhail nach rabh uimhir VII ann ariamh.

1909:

1910:

1911:

1912:

1913:

1914:

1915?

1921:

1927:

1928:

1991:

Tagairtí:

CS: An Claidheamh Soluis
FL: Fáinne an Lae
II: Irish Independent
IN: Irish News
UIL: United Irish League

Hugh McMillan:

CS II (1900–1901) lch. 9
CS II (1900–1901) lgh. 280–1
CS II (1900–1901) lch. 490
inter alia in 1900–1902.

IN 09/09/1903 6, IN 11/09/1903 6, IN 14/09/1903 6, IN 15/09/1903 6,
IN 16/09/1903 6, IN 18/09/1903 6, IN 23/09/1903 6, IN 24/09/1903 6:
IN 26/09/1903 6, IN 01/10/1903 6, IN 02/10/1903 7, IN 03/10/1903 6,
IN 06/10/1903 6, IN 07/10/1903 6:
'Belfast Revision Sessions.'  Sessions for West Belfast; Belfast Catholic Association represented by Mr Hugh McMillan, inspector (among others)

IN 19/03/1904 6: Funeral of John Charles Campbell — a Hugh McMillan present.  See also IN 17/03/1904 1; 17/03/1904 4; 18/03/1904 1. This man, aged 28, was a compositor in the Irish News. Son of Joseph Campbell, 74 Cromwell Road, and brother of Thomas J Campbell.

IN 09/09/1904 6, IN 12/09/1904 6, IN 13/09/1904 6, IN 14/09/1904 6,
IN 15/09/1904 6, IN 16/09/1904 6, IN 17/09/1904 6, IN 19/09/1904 6,
IN 20/09/1904 6, IN 21/09/1904 6, IN 22/09/1904 6, IN 23/09/1904 6,
IN 24/09/1904 7, IN 25/09/1904 6, IN 27/09/1904 6, IN 28/09/1904 6,
IN 27/09/1904 6, IN 30/09/1904 6, IN 01/10/1904 6, IN 02/10/1904 6,
IN 05/10/1904 7, IN 06/10/1904 6:
'Belfast Revision Sessions' srl. H McMillan

IN 09/09/1905 8, IN 11/09/1905 7, IN 28/09/1905 6, IN 30/09/1905 6,
IN 02/10/1905 6, IN 03/10/1905 6, IN 04/10/1905 6, IN 05/10/1905 6,
IN 06/10/1905 6, IN 07/10/1905 6:
'Belfast Revision Sessions' srl. H McMillan, official inspector for Catholic Association.  Includes letters on 4/10, 6/10 and replies on 5/10, 7/10.

IN 19/02/1908 4: Reinforcements: H McMillan, Registration Inspector, Belfast, present at North Leitrim election.
UH 05/09/1908 3: Associations of smell, by Hugh Macmillan (identity?)
IN 14/09/1909 6, IN 16/09/1909 8, IN 18/09/1909 6, IN 20/09/1909 6,
IN 21/09/1909 6, IN 22/09/1909 6, IN 23/09/1909 6, IN 25/09/1909 6,
IN 27/09/1909 7, IN 28/09/1909 6, IN 29/09/1909 6, IN 30/09/1909 6:
'Revision Sessions'/'Revision Counts', Hugh McMillan.

IN 10/09/1910 6, IN 12/09/1910 6, IN 15/09/1910 8, IN 16/09/1910 8,
IN 17/09/1910 8, IN 20/09/1910 6, IN 21/09/1910 6, IN 22/09/1910 6,
IN 23/09/1910 6, IN 24/09/1910 6, IN 26/09/1910 6, IN 27/09/1910 6,
IN 28/09/1910 6, IN 29/09/1910 6, IN 30/09/1910 6:
'Revision Sessions', West Belfast No 2, Hugh McMillan, nationalist agent.
IN 01/10/1910 6, IN 03/10/1910 6, IN 04/10/1910 7, IN 05/10/1910 6,
IN 06/10/1910 6:
'Revision Sessions'/'City Revision', Hugh McMillan.

II 14/09/1910 5: The voters' lists, Carlingford
IN 24/01/1911 7 (registration inspector)
IN 03/03/1911 7
IN 25/03/1911 5 (Nationalist registration agent)
IN 28/03/1911 6
IN 11/04/1911 7
IN 13/05/1911 8 (McGregor McMillan)
IN 15/09/1911 8: Revision Sessions: Mr Hugh McMillan, inspector
IN 30/11/1911 6: 'In East Belfast', Hugh McMillan seconded vote of thanks 
IN 14/12/1911 6: 'Belfast Housing - Nationalist Evidence'; Hugh MacMillan gives evidence
IN 24/01/1912 7 (UIL)
IN 21/02/1912 7 (Caint a thug sé ar "The Right to Vote" don Michael Davitt Branch UIL Dé Domhnaigh 18/2/1912)
IN 04/03/1912 6 (I láthair ag cainnt a thug Feardorcha Ó Conaill — "Gregor McMillan")
IN 25/03/1912 6 (UIL — proposed vote of thanks)
IN 11/04/1912 8 (seconded vote of thanks at East Belfast UIL lecture)
IN 17/04/1912 7 (proposed vote of thanks at East Belfast UIL lecture, took part in musical programme afterwards)
IN 25/04/1912 7 (among East Belfast UIL delegates to National Convention)
IN 27/04/1912 7 (in chair at East Belfast UIL)
IN 30/04/1912 7 (in chair at East Belfast UIL)
IN 14/05/1912 7 (East Belfast UIL, proposed vote of thanks to speaker Bernard Campbell solr)
IN 20/05/1912 7 (presided at East Belfast UIL)
IN 10/06/1912 7 (lecture to Dawn of Freedom UIL; Hugh McMillan also spoke)
IN 11/09/1912 6: Revision Sessions: Mr Hugh McMillan, agent
IN 20/09/1912 6: Revision Sessions: Mr H McMillan, inspector
IN 25/09/1912 6: Revision Sessions: Mr Hugh McMillan, inspector
IN 26/09/1912 6: Revision Sessions: Mr Hugh McMillan, inspector
IN 07/10/1912 4 (sec of East Belfast UIL — but see next)
IN 14/10/1912 8 (Annual meeting of East Belfast UIL. Elected a Vice-President. Makes speech. Apparently not outgoing secretary.)
IN 21/10/1912 6 (East Belfast UIL, present)
IN 05/11/1912 8 (East Belfast UIL, lecture, H McMillan presided)
IN 18/11/1912 6 (ditto, H McMillan seconded vote of thanks)
IN 03/12/1912 3 (UIL) presided at lecture by P.T. McGinley
IN 10/12/1912 7 (UIL) seconded vote of thanks to lecturer John H Campbell
IN 16/12/1912 6 (UIL) proposed vote of thanks to lecturer J P Convery
IN 10/09/1913 6, IN 11/09/1913 6, IN 12/09/1913 6, IN 13/09/1913 7,
IN 15/09/1913 6, IN 16/09/1913 6, IN 17/09/1913 6, IN 18/09/1913 6,
IN 19/09/1913 6, IN 20/09/1913 6, IN 23/09/1913 6, IN 24/09/1913 6,
IN 25/09/1913 7, IN 26/09/1913 6, IN 27/09/1913 6, IN 29/09/1913 6,
IN 30/09/1913 5, IN 30/09/1913 6, IN 01/10/1913 7, IN 02/10/1913 5,
IN 03/10/1913 6, IN 04/10/1913 6, IN 04/10/1913 6, IN 06/10/1913 6,
IN 07/10/1913 7, IN 08/10/1913 6, IN 09/10/1913 6, IN 10/10/1913 6,
IN 11/10/1913 6, IN 13/10/1913 7, IN 14/10/1913 6, IN 15/10/1913 6,
IN 16/10/1913 6, IN 17/10/1913 8, IN 18/10/1913 6, IN 20/10/1913 6,
IN 21/10/1913 6, IN 22/10/1913 8:
West Belfast in the Revision Courts, etc. Hugh McMillan.
IN 16/02/1914 8: Irish Music. Lecture to East Belfast UIL by Rev A L Greaven, with H McMillan, vice-president, in the chair.
IN 02/03/1914 6: UIL in Belfast: Mr McMillan.
IN 17/03/1914 7: The Irish language. Sean O'Dolain MA lectured to East Belfast Branch UIL, Hugh McMillan, vice-president in chair.
IN 17/04/1914 7: UIL in Belfast. Presentation to Hugh McMillan.
IN 09/09/1914 3, IN 10/09/1914 3, IN 11/09/1914 3, IN 12/09/1914 6,
IN 14/09/1914 6, IN 15/09/1914 6, IN 16/09/1914 6, IN 17/09/1914 3,
IN 18/09/1914 3, IN 19/09/1914 6, IN 21/09/1914 6, IN 22/09/1914 6,
IN 23/09/1914 6, IN 24/09/1914 3, IN 25/09/1914 3, IN 26/09/1914 7,
IN 28/09/1914 3, IN 29/09/1914 3, IN 30/09/1914 3, IN 01/10/1914 3,
IN 02/10/1914 3, IN 03/10/1914 3, IN 05/10/1914 7, IN 06/10/1914 3,
IN 07/10/1914 3, IN 08/10/1914 3, IN 09/10/1914 3:
(The)(Belfast) Revision(s) (Sessions/Schemes/Battle/Finished)/(The) Fight for the West: Hugh McMillan.
IN 29/09/1914 6: Irish Volunteers take sane course: East Belfast, Hugh McMillan
IN 05/10/1915 3: East Belfast UIL. H McMillan
IN 16/10/1915 6: East Belfast UIL. H McMillan

Extract of Account Book of Irish National Volunteers, Belfast. Signed by Hugh McMillan as (Belfast?) Secretary in 1917.

Letter from Irish News office, dated 11 March 1919, to Mr H McMillan, 67a Newtownards Road, Belfast, referring to the paying off of Volunteer accounts. From Wm McCann (Irish National Volunteers) papers.

Aoidhmín Mac Gréagóir:

Michael J Murphy, Island of Blood and Enchantment, lgh. 131–2, 176.

Cú Uladh, Ciall na Sean-Ráidhte, Coiste Ceanntair Bhéal Feirste, Béal Feirste 1914. Rinne Aoidhmín Mac Gréagóir an léaráid "Iasc ag léimnigh". 

Henry Morris "Some antiquities of Rathlin" in Ulster Journal of Archaeology, 2nd ser, 17 (1911) lgh 39–46 ar lch 46.

J.H. Lloyd, O.J. Bergin, G. Schoepperle "The Reproach of Diarmaid" in Revue Celtique 33 (1912) lch 45 n 1. Deir Lloyd: "I have also an unpublished ballad of Diarmaid's death, from a man named Aoidhmin Mac Gregor of Bristol, furnished me by Miss Eleanor Hull."

T K Whitaker, "James Hamilton Delargy" in The Glynns 10 (1982) lgh 23–30.

CS IX 21 8 (3/8/1907) (thairg sé corn a phronnadh ar an Oireachtas)
CS XII 18 3-4 (9/7/1910) ("Aoidhmin Mac Maoilin (An Greagórach)" — Cú Uladh)
CS XII 40 14 (10/12/1910) (dráma "An Muileann Dubh" scríobhtha aige)
CS XIII 9 5 (6/5/1911) ("Aodhanmhain Mac Gréagóir Mac Maoláin" — Peadar Mac Conmidhe)
CS XIII 43 10 (30/12/1911) (co-opted to Belfast Coiste Ceanntair)
CS XIII 52 6 (2/3/1912) (canamhaint Reachrann)
CS XIV 52 3 (1/3/1913) (irisleabhar An Chraobh Ruadh)
CS XV 7 2 (19/4/1913) (léacht)
CS XV 9 4 (3/5/1913) (léacht)
CS 841 2 (9/5/1914) (comórtas iascaireachta — v. fosta Ireland's Saturday Night 18/4/1914 lch. 3)

IN 08/08/1905 8: Feis Tíre Eoghain: Mr McGregor McMillan, Draperstown, judge.  (Also Irish Weekly, 12/8/1905, lch. 1)
IN 18/01/1906 8: Craobh Naimhe Mhuire: craobh úr, Bank Street Schools; Aodhmain Mac Gríogoir, runaire.  A MacGríogoir-MacMillan, secretary and also teaching
IN 27/01/1906 8: Connradh na Gaedhilge, Craobh Neimhe Mhuire; Aodhmain Mac Gríogóir, runaire
IN 30/01/1906 8: Connradh na Gaedhilge, Craobh Lios na bhFiann/St Marys Branch. Aodhmaín Mac Gríogóir, teachtaire
UH 03/02/1906 2: Craobh Neimhe Mhuire, Belfast, secretary and teacher
IN 10/02/1906 8: Craobh Néimhe Mhuire: Aoidhmín Mac Gríogóir, rúnaire
IN 14/02/1906 8: Craobh Lios na bhFiann: Aoidhmín Mac Gríogóir (teaching)
UH 17/02/1906 7: Craobh Neimhe Mhuire, Belfast, secretary and teacher
IN 21/02/1906 8: Craobh Naoimh Muire: Aoidhmín Mac Gríogóir, rúnaire
IN 08/03/1906 8: Craobh an Céitinnigh: Aoidhmín Mac Gríogóir ag teagasc
IN 15/03/1906 8: Craobh Naoimh Muire: Ach ní luaidhtear é!
IN 16/03/1906 4: Irish Language Week: Craobh an Chéitinnigh
IN 21/05/1906 8: Cumann na Diospoireachta: Mac Ui Mhaolain (identity?)
IN 24/05/1906 8: Cumann Diospoireachta: unnamed person suggested that "Recaire Irish should be encouraged in Belfast Craobaca and on the annual examinations programme"
IN 31/07/1906 8: Irish Folklore: review of Fréamhacha na hÉireann
IN 20/04/1909 8: The Irish College: Belfast, Mr McGregor (fiddle). An é atá ann?
IN 24/06/1910 7 (Cú Uladh writes about him)
IN 09/09/1910 5 (Cú Uladh review of Sgéaltan Rachreann)
IN 23/03/1911 8 (present at Craobh Ruadh function) D3905/A/2 p 99
IN 09/12/1911 6 (co-opted to Belfast Coiste Ceanntair)
IN 05/01/1912 7 (Proposed vote of thanks after Cú Uladh lecture)
IN 12/04/1912 10 (Irish plays - special orchestra included Liam McGregor — identity?)
IN 19/04/1912 7 (present at lecture by Fr Fullerton)
IN 19/03/1912 6 (Céilidh Mór i Halla Uladh)
IN 25/03/1912 8 (supported vote of thanks at lecture)
IN 24/05/1912 6 (lecture on Irish and Insurance Act; attendance included Eamonn MacGregor)
IN 05/06/1912 8 (Eamonn MacGregor present at Iveagh Aeridheacht at Katesbridge)
IN 18/01/1913 8 (Ard Craobh) discussed paper by Seán Mac Maoláin
IN 29/01/1913 6 (Ard Craobh) spoke in reply to address on Seán Ó Dóláin
IN 28/04/1913 7 (Ard Craobh) lecture on Co Antrim delivered in Rathlin dialect
IN 06/05/1913 7 New Gaelic paper (An Craobh Ruadh), by Sean-athair
IN 03/07/1913 7 Gaelic ideals, by Sean-athair. Ardglass gathering, photography, McMillan's March
IN 25/09/1913 8 Árd-Sgoil Ultach. Eamonn Mac Gregor.
IN 22/11/1913 8 An Árd Chraobh. Aemonn Mac Gregor.
IN 13/12/1913 6 An Árd Chraobh. Eamonn Mac Gregor to read paper on “Sean-Nós na nDaoini i gConndae Aontruim”
IN 20/12/1913 6 An Árd Chraobh. Aemonn Mac Gregor “Ancient customs of the Gael in Co Antrim”. Partly (unintentionally) in English. Intends to write book on this subject.
IN 17/02/1914 6 Hardebeck lecture in McMordie Hall. Wm McConnell mentions Sgéaltan Rachreann.
IN 26/04/1915 6 Attended lecture at Coláiste Chomhghaill by Seamus MacFaul on “Rathlin: the language, traditions and historical associations”.
IN 26/06/1915 3: With the Gaels. Eamonn Mac Gregoir took photographs of a Cumann Liteardha seilg by the Lagan, and of a Craobh Oisín outing to Ardglass.
FL 17/01/1925 4 An Chodhail. Bhí "A Mac Gréagóir" i láthair (ní fios an Aoidhmín nó Art atá i gceist)

Hardebeck, Seóda Ceóil Volume 3: "We owe a debt of gratitude to Aodhmaín Mac Gréagóir who has done real earnest work for the restoring and collecting of Rathlin Island stories and songs".

Chronology

1849 birth of Hugh's father, Hugh Wallace McMillan
1858/01/28 probable birth of Hugh's mother, Emily Miriam Louisa Gray
1873 father graduates from QUB M.D. M.Ch. L.M.
1873–76 father a doctor in Macclesfield
1876–83 father a doctor in Penistone
1879/10/04 grandfather signs over Ballyrainey farm to father
1883–88 father a doctor in Barnsley (possibly a little longer)
1883/02/22 marriage of Hugh's parents at Royston
1884/02/16 Hugh born at Sheffield Road, Barnsley
1885–88 father at 220 Sheffield Road, Barnsley
1885/08/11 sister Bessie born at 47 King Street, Barnsley
1888/05/31 mother makes will in Barnsley, cutting off father; children to inherit at age 25
1889 father conferred with M.A.O. in Dublin
1890/10/22 death of father at Ballyrainey; had practised at 218 Newtownards Road, Belfast
1891/10/07 mother granted administration of father's will, her address Mountpottinger
1892/12/03 death of paternal grandfather at Ballyrainey, aged 92
1893/11/13 mother sells Ballyrainey farm, her witnesses from Glasgow
1897/10/27 mother buys 243 Albertbridge Road, resident there 1900–1902 (at least)
1900–01 Hugh teaching Irish in Ballymacarrett
1901/03/31 census: Hugh living with mother and sister at 243 Albertbridge Road
1902–03 mother moves to 8 Indiana Avenue
1903/02/28 death of mother
1905 administration of father's will granted to Hugh, who is described as an author
1905/01–02 Aodhmaín has article published in Ulster Herald
1905/08 Hugh adjudicates at Feis Tíre Eoghain, Toome; address Draperstown
1905–08 approx  Hugh spends 2 years studying medicine at QUB; lodges with Megarry family at 5 Harrow Street
1906/02 Aodhmaín is secretary and teacher of Craobh Neimhe Mhuire, Belfast
1906 Fréamhacha na hÉireann (Inis Meáin) published
1907 Siamsán na Beanna Fada (Inis Meáin, Doire) published
1907 Hugh comes into his inheritance, at age 25
1907 mention of Hugh offering cup to Oireachtas
1907/09/30 death of Jane McMillen, 77, at Ballyrainey; relationship to Hugh unknown
1908/02/17 houses in Bentham St (Sandy Row) sold by Hugh and his sister, who lives in Barnsley and whose witnesses come from Birkdale; Hugh described as "medical student", living at 23 Prospect St (Donegall Pass)
1908 Hugh's daughter Johanna Evelyn born to Sarah Megarry (née McCartney)
1908 Hugh goes to live in 24 Legann Street, Ligoneil
1908 "Meagnaidh Uladh" series published in CS (Gleann Fhoichle)
1908 Aoidhmín visits Isle of Man
1908–14 Aoidhmín makes occasional contributions to Irish Independent's "Irish Ireland" column
1909/08 Aoidhmín attends Roy Bridge summer school in Lochaber
1910 Sgéaltan Rachreann (Reachrainn) published
1910 play "An Muileann Dubh" written
1910–13 contributions to CS
1910/02/01 Bessie marries Thomas Kennedy, HM Customs, in Belfast
1911/04 census: Aoidhmín living alone at 24 Legann Street
1911 approx Sarah Megarry takes Evelyn to see Hugh
1912 (McMillan) active member of East Belfast branch of UIL
1912/03/25 birth of Thomas Hubert Kennedy at 26 Donaghadee Road, Bangor; died 1912/05/02
1913/04/21 Aoidhmín gives lecture in Antrim Irish in Belfast
1914/01/20 birth of Kevin Kennedy at 11 South Parade, Belfast
1914 Aoidhmín wins Easter Monday fishing competition
1914 Ciall na Sean-Ráidhte le Cú Uladh published, cover drawing by Aoidhmín
1917 (McMillan) secretary of Irish National Volunteers (Belfast?)
1917/09/24 death of Thomas Kennedy at Whitehead, buried at Carrickfergus
1924 end of "Evelyn" letters from Sarah Megarry; Sarah leaves her husband around this time but apparently does not associate with Hugh
1927–28 Aoidhmín contributes to An tUltach
1935 approx Evelyn, now qualified as a nurse, visits Hugh again, continues to write to him for a time
1939 Evelyn returns to Belfast to live with her mother, but has no contact with Hugh
1943 Sarah Megarry dies
1946 Thomas Megarry (husband of Sarah) dies
1948 approx Evelyn marries David Clarke
1950/03/14 Aoidhmín dies in Royal Victoria Hospital, Belfast

Chronology of Gray Family

1838/12/31 marriage of Emily's parents, James Gray and Mary Woofinden
1852 probable birth of James Gray, Emily's brother
1854 birth of George Harry Gray, Emily's brother
1858/01/28 probable birth of Emily Miriam Louisa Gray
1881/12/26 marriage of James Gray and Elizabeth Mackridge
1882/04/10–15 deaths of James Gray (sen) and Mary Gray, parents of EML
1883/01/30 death of James Ernest Gray, infant son of James
1883/02/22 marriage of Hugh Wallace MacMillan and Emily M L Gray
1908 Bessie MacMillan living with her uncle George Harry Gray
1914/11/14 death of George Eric Gray, son of George Harry Gray
1915/03/02 death of James Gray, leaving son Deane Bargrave and (?)two daughters
1917/04/11 death of Elizabeth Gray, widow of James
1917/05/05 death in France of George Donald Gray, son of James
1924/06/11 death of George Harry Gray, leaving widow Mary Elizabeth, son Claude Harry, 4 daughters (one married)



Ciarán Ó Duibhín
2012/09/20
Clár cinn / Home page / Page d'accueil / Hauptseite