CONALL NÉILL ÓIG AGUS A GHASÚR. Caibideal VIII de "Nuair a Bhí Mé Óg" le Séamus 'ac Grianna, 1942 Tá neart cuimhne agam ar Chonall Néill Óig. Bhí mé 'mo leath-ghasúr mhaith mhór nuair a fuair sé bás. Agus ar ndóighe chuala mé iomrádh air ó bhí airde do ghlúin ionnam. Nó b'annamh fear nó bean ar a' bhaile a dheánfadh tamall cómhráidh gan Conall Néill Óig a bheith leo ar thús nó ar dheireadh an tsean- chuis. Fear a bhí ann a bhí tuigseach greannmhar déagh- chainnteach. Fear fial fiúntach. Fear feasach fileadhanta. Bhí a chuid Gaedhilge saillte le natháin agus le déagh-chainnt agus le ranntaidheacht. Agus na sgéaltaí a bhí aige! Chuirfeadh sé ceo ar do chluasa a' sgéalaidheacht oidhcheannaí fada Geimhridh. Gheobhfá daoine a déarfadh nach bhfanadh sé i mbun na fírinne. Nuair a d'innseadh Conall go bhfaca sé le n-a shúile cinn marc-shluagh Aileach a' teacht isteach beárn na Mucaoise an oidhche a bhí na péas is na saighdiuirí sa tóir ar a' tSagart 'ac Pháidín, nuair a d'innseadh sé an sgéal seo is iomdha duine déarfadh nach rabh ann acht cumraidheacht. Acht os a choinne sin is iomdha duine eile a chuir ceist cad chuige nár beireadh ar a' tsagart an oidhche sin agus fáinne cruadhach is teineadh thart air. Agus annsin bhí daoine ann a rabh an dearcadh aca ar chuid aislingí Chonaill atá agam féin. Daoine a déarfadh go mbíonn a' chomh-chosamhlacht ann agus go bhfeiceann duine amháin rud nach bhfeiceann duine eile. Ar sgor ar bith ba bhreágh amach a' chuideachta Conall oidhche áirneáil. Is maith is cumhan liom oidhche amháin a bhí sé 'dtoigh s'againne nuair nach rabh mé acht mo ghasúr bheag agus rinne sé oidhche sheanchuis ar thaiseannaí agus ar chróchnáidí agus ar a' tsluagh-sidhe nach ndeánfainn dearmad díthe dá mbéinn beo go cionn chéad míle bliadhain. Tchím go fóill an caisleán geal fá n-a mhíle fuinneog a chonnaic sé ar thóin na Rann Liath oidhche Fhoghmhair agus é amuigh a' tógáil eangach. Oidhche dheas chiúin i ndeireadh an Fhoghmhair tamall roimh an lá. An caisleán ar aon bhárr amháin soluis. Ceol dá sheinim ann a dheánfadh an marbh beo. An bád a' teacht isteach do réir a chéile go rabh sí fá chupla céad slat de bhun na mbeann. Annsin sámhán codladhta a' teacht air an fhuirinn. Agus nuair a mhusgail siad bhí an lá leath-ghlan agus gan le feiceáil aca acht beanna liath na Rosann, nó le cluinstin aca acht a tonn a bhí a' criongán go cianach i mbéal na trágha. Bhí Conall beo bocht fad is mhair sé. Fuair sé saoghal mór fada agus chaith sé a bhunadhas faoi ampla agus faoi anás. Nó cá bith ba chiall de ní rabh sé féin agus a' t-ádh ar na hóigh le chéile acht go fíor-annamh. Gheobhfá daoine a déarfadh gur neamartach a bhí sé, gur leig sé a mhaidí le sruth agus gur bh'é sin a' fáth nár éirigh an saoghal leis. Acht deireadh sé féin gur a' siubhail leis a bhí sé; gur rugadh é faoi an cheineamhaint nach dtiocfadh a thabhairt i n-éifeacht. Bhí sé bliadhain amháin agus fuair sé oiread airgid agus cheannuigh eangach dó. Agus an chead uair a fhliuch sé í tháinig oidhche gaoithe móire a rois ó'n druim í féin agus a rabh curtha i n-a cuideachta go dtí nach rabh snáithe díthe le fágháil ar maidín. Tráthnóna an lá thar n-a bhárach bhí Conall 'na shuidhe ar charraic sa chladach agus é ag amharc amach ar an fhairrge. Tháinig fear de chuid a' bhaile thart agus bheannuigh sé dó. "Níl 'fhios agam," arsa Conall, "ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo?" "Acht níor órduigh," ar seisean ar a' dara focal. Sin a' chainnt a thigeadh leis i gcomhnuidhe nuair a bhíodh sé i gcruadh-chás. Má's ag cuartughadh oibre i nAlbain é agus gan í le fágháil aige, nó a' tarraingt i n-éadan sruth-trágha ó Bhuilg Chonaill go tóin Rann na Feirste, má's ag amharc ar a chuibhreann preátaí dóighte 'na ngualach ag an aicíd i lár a' tSamhraidh é, sin a' cheist a chuireadh Conall air féin i gcomhnuidhe: "Níl 'fhios agam ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo?" Agus a' freagar a bheireadh sé uirthí ar a' dara focal: "Acht níor órduigh." Níor phós sé riamh. Mar dubhairt duine éigint chaith sé a shaoghal a' tógáil achan teaghlach acht a theaghlach féin. Báitheadh dearbhrathair dó agus d'fhág sé seisear páistí 'na dhiaidh. Thug Conall a' bhaintreabhach agus na dílleachtaí isteach chuige féin. Cupla bliadhain 'na dhiaidh sin fuair deirbhshiúr dó bás agus d'fhág sí sgaifte eile 'na diaidh agus thug Conall leis a' t-iomlán aca. Agus is iomdha uair nuair a bhí an saoghal a' teannadh go cruaidh cadranta air agus é ag iarraidh greim a shaothrughadh do na dílleachtaí, is iomdha uair a dubhairt sé "Níl 'fhios agam ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo - acht níor órduigh." Acht a' gasúr ar thrácht mé i dtús a' sgéil air? Fear de na dílleachtaí, ar bh'eadh? Níor bh'eadh acht gasúr de chuid na comharsann nach rabh gaol nó páirt le Conall aige. Tógadh an gasúr seo sa doras ag Conall, agus cá bith ba chiall de bhí siad comh geallmhar ar a chéile agus thiocfadh le athair is le mac a bheith. Tá mé a' deánamh gur bh'iad cuid sgéaltach Chonaill a mheall a' gasúr ar tús. Agus thug Conall spéis don ghasúr cionn is go bhfacthas dó gur gasúr ar leith a bhí ann. Chuireadh sé ceisteannaí ar Chonall mar chuirfeadh duine a bhéadh i mbun a mhéid is a stuaime. Sean- aimseardha a deireadh an mhór-chuid de mhuintir a' bhaile a bhí sé. Acht bhí a áthrach sin de bharamhail ag Conall. "Chan sean-aimseardha ar chor ar bith atá sé," a deireadh Conall, "acht thug Dia dearcadh agus agra-chinn dó nach dtugann Sé acht do chorr-dhuine. Geárr marc ar mo chuid cainnte-sa, cluinfear iomrádh ar a' ghasúr sin lá is fuide anonn 'ná indiu." Oidhche amháin le clap-sholas tháinig a' gasúr isteach ionns ar Chonall. Bhí duine de na dílleachtaí tinn agus é ag iarraidh deoch bhainne. Agus gan aon deor bhainne le fágháil aige, acht Conall bocht a' tabhairt braon de shugh mine dó agus a' rádh leis go mb'fhearr sin 'ná bainne. Níor bhain a' tachrán as acht bolgam. Ní bhlaisfeadh sé an dara deor de. Shuidh Conall ar shúgán agus rinne sé osna. "Níl 'fhios agam ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo?" Agus thost sé bomaite mar bhéadh sé a' dúil le glór éigint freagar a thabhairt air agus innse dó cé aca bhí Dia cionntach i n'anás nó nach rabh. "Acht níor órduigh," ar seisean sa deireadh, agus tharraing sé dúdóg phíopa aniar as poll a' bhac agus thoisigh sé a mhothachtáil le bárr a mhéir féacháil a rabh aon ghríodán tobaca ann a bhéarfadh toit dó. Tharraing sé sifín as a' leabaidh agus thug sé iarraidh an píopa a dheargadh. Acht ní rabh ann acht luaith. Sháith sé siar i bpoll a' bhac ar ais é agus d'amharc sé i n-áirde ar na creataigh. "Á, níor órduigh," ar seisean. "Sé féin nar órduigh." D'éirigh gasúr na comharsann agus chuaidh sé amach. Chuaidh sé amach agus rún gadaidheacht' aige. Agus chuir sé an rún sin i ngníomh. Ní rabh gadaidheacht ar bith le deánamh aige i ngnoithe an bhainne. Ní rabh aige le deánamh acht a' sgéal a innse do n-a mháthair. Agus d'éirigh sí agus chuir sí an deor dheireannach dá rabh sa teach isteach i ngogán agus thug dó é le tabhairt síos ionns ar Chonall. Acht ní rabh tobaca ar bith aicí. Bhí fear a' toighe i nAlbain agus ní rabh aon duine eile a' cathamh. D'fhág a' gasúr gogán a' bhainne thíos ag Conall agus níor fhan sé le buidheachas nó le beannachtaí acht a ghabháil de léim amach ar a' doras ar ais. Soir leis go rabh sé thoir 'dtoigh Shéimidh Néillín. Agus bhí sé a' greafadaigh thart fá phrios a bhí i gcúl a' bhalla bhig go bhfuair sé 'theacht ar fheadán tobaca a bhí ag Séimidh. Gheárr sé cupla ordlach de n-a cheann agus d'imthigh sé. Ar a theacht ar ais dó bhí an tachrán a bhí tinn 'na chodladh agus Conall 'na shuidhe ar a' tsúgán agus é a' glanadh preátaí brúighte fá choinne an tsuipéara. Tharraing a' gasúr amach a' tobaca agus shín sé dó é. "Is minic a chualamar gur dheise cabhair Dé 'ná an doras," arsa Conall a' tarraingt air a phíopa. "Cá bhfuair tú é?" ar seisean ar a' dara focal. "Tá, a ghoid," ars an gasúr. "Cha rabh agam-sa acht a' deánamh gur cabhair Dé bhí ann," arsa Conall. "Cabhair Dé atá ann fosta," ars an gasúr. Líon Conall a' píopa agus dhearg sé é. Chaith sé go cíocrach ar feadh tamaill mar bhéadh fear ann a mbéadh trosgadh fada deánta aige. Sa deireadh chaith sé amach sileog agus thoisigh sé a chómhrádh leis a' ghasúr. Agus mhair a' seanchus agus a' sgéalaidheacht go ham luighe. Cupla bliadhan 'na dhiaidh sin chuaidh a' gasúr un a' Lagáin fá Bhealtaine agus go leor eile dá chineál i n-a chuideachta. Shiubhail sé go Baile na Finne an lá roimh aonach a' tSrath Bháin. Chuaidh sé síos ar a' traen tráthnóna agus ar maidín a' lá thar n-a bhárach rinne sé fastódh le feirmeoir as taobh thoir den Óghmaigh. Ní rabh de ghléas marcaidheacht' leo acht sean-ghearrán a' rabh crupán ann agus carr a bhí 'na ghliogar sgaithte as a chéile. Bhain sé bunadhas lae asta an bealach a chur tharsta as a' tSráth Bán 'un na hÓghmaighe. Tráthnóna claibeach ceo-bháistighe a bhí ann. Fliuchadh an gasúr go craiceann agus d'éirigh na cnámha stuifeailte aige 'na shuidhe ar a' tsean-charr. Le coim na hoidhche tháinig siad go bun an astair. Tugadh dornán preátaí fuar-bhruithte agus braon bláithche don ghasúr. Agus nuair a bhí a dhóthán bainte asta aige tais- beánadh a leabaidh dó - saipeachán cocháin amuigh ar lafta an sgiobóil agus cupla mála agus ciumhas sean-phlainceid. Chuaidh a' gasúr a luighe agus chuach sé é féin ins na bratógaí comh maith is tháinig leis, agus a chár á ghreadadh ar a chéile leis an fhuacht. Agus a chroidhe á bhriseadh le cumhaidh. Nár bhocht an áit ar casadh é. Nár bh'iongantach a' dream daoine ar thárluigh i n-a measg é. Nár léanmhar an rud a bheith ag éisteacht leo agus gan 'fhios aige leath an ama goidé bhí siad a rádh. Nár thruagh é. Nár bh'fhada go dtigeadh an tSamhain agus go mbéadh cead a chinn aige. An dtiocfadh an tSamhain a choidhche?... "Níl 'fhios agam ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo?... Acht níor órduigh!" Ní rabh ag an ghasúr acht a chuid den chumhaidh. Bhí cumhaidh ar 'athair agus ar a mháthair sa bhaile 'na dhiaidh. Agus bhí a lán-oiread ar Chonall Néill Óig. An mhaidín a d'imthigh an gasúr tháinig Conall isteach i dteach de chuid na comh- arsann agus na deora le n-a shúile. "Tá sé ar shiubhal indiu," ar seisean, "agus chan un a' Lagáin a ba cheart a chur dá mbéadh ceart le fágháil. Éireochaidh sé ar maidín Dia Ceadaoine agus a' codladh i n-a shúile agus chuirfear amach a bhuachailleacht 'na throsgadh é. Tchífidh sé bárr an Eargail comh gorm le smál amuigh thíos uaidh agus caoinfidh sé go bog binn... "Acht," ar seisean, agus glór urradhasach a' teacht chuige, "ní chaithfidh an gasúr sin a shaoghal ag úspaireacht ag cuid mangairí an Lagáin. Tiocfaidh sé isteach Bun an Eargail go fóill - tá dúil agam go mbéimid uilig beo - agus béidh na bailte amuigh a' cur fáilte roimhe. Tá rud mór ag Dia fá choinne an ghasúra sin. Is fada fios ar sin agam-sa." Chuathas a gháiridh faoi Chonall nuair a d'imthigh sé. "Is mór a' fear as gasúr Shéamuis Ruaidh é," arsa bean a' toighe. "Acht oiread is dá mbíodh sé a dhath ní b'fhearr 'ná gasraí na tíre le imtheacht is a chuid a shaoth- rughadh mar rinne 'athair roimhe. Shílfeá gur mac duine uasail é ar mhór a' peacadh tabhairt air a lámha a shalughadh. Ní fhaca mise éifeacht ar bith ar leith sa ghasúr acht sean- cheann a gcaithfeá fuath a thabhairt dó." Chuala mé an seanchus sin uilig nuair a bhí mé ag éirghe aníos 'mo ghasúr. Is fiadhnaise mé féin leis a' méid den sgéal atá le hinnse. Oidhche dheas shamhraidh a bhí ann agus teine ar cheann achan áird. Níor bh'í oidhche Fhéil' Eoin a bhí ann. Ní rabhamar fá choicthighis den Fhéil' Eoin san am. Acht ní rabh aon árd ó thóin Rann na Feirste go mullaigh Mhín- Doire na Sluagh nach rabh craos teineadh air. Agus bhí an droma mór amuigh agus a' tuargan a bhíthear a bhaint as chluinfeá thall ar a' Bhrághaid é. Bhí gasúr Chonaill Néill Óig a' teacht un a' bhaile 'na shagart. Tháinig sé agus chaith sé cupla seachtmhain sa bhaile. Chruinnigh na bailte dh'amharc air agus a' dubh-luthgháir ar a' mhór-chuid aca roimhe. Agus na corr-dhuine nach rabh luthgháir ar bith ortha roimhe leig siad ortha féin go rabh. An bhean ud a dubhairt nach bhfacaidh sí éifeacht ar bith ann acht sean- cheann a gcaithfeá fuath a thabhairt dó; agus an bhean ud eile a rabh a clann "fhad is thiocfadh leis a' mhaighistir a gcur," agus a' bhean a dubhairt anuraidh roimhe sin go rabh fuigheall sean-mhallacht ar a' dream agus nach mbéadh aon fhear aca a choidhche 'na shagart, tháinig a' t-iomlán aca agus naprainn gheala ortha. Agus thug siad altughadh do Dhia go bhfacaidh siad a' lá a rabh fear de mhuintir a' bhaile 'na shagart. Acht bhí luthgháir ar an mhór-chuid aca, luthgháir amach ó n-a gcroidhe. Agus cé bé nach rabh luthgháir air bhí luthgháir ar Chonall Néill Óig. Agus b'aige a chaith a' sagart bunadhas an ama. Bhíodh sé comh minic sin ag Conall is gur dhubhairt a mháthair lá amháin, agus mothughadh feirge uirthí, gur chosamhail gur áthruigh an saoghal nuair a b'fhearr le duine an coimh- thigheacht ná 'athair is a mháthair. Acht leig a' sagart amach ar ghreann é. "Caithfidh mé bheith 'cuartaidheacht aige," ar seisean, "go socruighe mé féin is é féin fá aisioc a dheánamh sa tobaca a ghoid mé fad ó shoin chuige." Ar ndóighe bhíthear a' cainnt ar feadh míosa ar a' tsagart. Agus achan duine is a sgéal féin aige. Cuid a' rádh go rabh sé i ndán dó. Cuid eile a rádh go rabh sé ar fastódh ag feirmeoir tacamhail a rabh dearbhrathair dó 'na shagart. Cuid a' rádh gur fastódh a rinne sé i gcoláiste agus go dtug na huachtaráin fá dear gur bh'ádhbhar pearsa Eaglasaigh é agus gur chuir siad un tosaigh é. Agus ní labhaireadh Conall Néill Óig acht a cheann a chrathadh agus draothadh gáire a dheánamh, ionann is a rádh "Ní chreidfeadh sibh go rabh sé 'na shagart mur bé go bhfaca sibh ar an altóir i n-Anagaire é. Acht chonnaic mise ar an Altóir sin é agus culaith an Aifrinn air, chonnaic mé sin nuair nach rabh sé acht 'na lupadán gasúra." Níor fhan a' sagart i bhfad sa bhaile gur imthigh sé ar ais. Ba é an dara sgéala a chualamar go dteachaidh sé sna haithreachaí naomhtha, agus go mb'fhéidir go mb'fhada arís go bhfeicfidhe sna Rosa é. An bhliadhain sin a bhí chugainn chualamar gur amuigh sna tíortha cúil a bhí sé. Agus i gcionn tamall stadadh de chainnt air. Ar a' sgoil a chuala mé go rabh mision le bheith i nAnagaire. Níor bh'é sin an chead mhision a bhí ins na Rosa le mo chuimhne. Bhí mision i gCeann Caslach cupla bliadhain roimhe sin agus théigheadh sgaifte de mhuintir a' bhaile s'againne siar achan oidhche. Agus ar a mbealach aniar an té a rabh beagán Béarla aige a' míniughadh na seanmóra don chuid eile. Ní rabh sagart na paróiste sásta leis a' chead mhision seo. Bhí aithreachaí naomhtha annsin a dtiocfadh leo sean- móracha cráibhtheacha a dheánamh acht bhí cuid mhór dá gcuid cainnte a' gabháil le sruth. Bhí 'fhios sin ag sagart na paróiste agus bhí sé faoi smúid 'rith na míosa. Is minic a shuidh sé dh'éisteacht le seanmóir ghalánta agus dreach brónach air, mar bhéadh sé a' smaoitiughadh ar a' chead Chingcís, an lá a canadh briathra beannuighthe Dé sa dóigh ar thuig achan duine iad, ba chuma goidé an teanga a bhí cleachttha aige. Bhí sagart paróiste na Rosann faoi smúid nuair a smaoitigh sé gur mhinic na briathra sin ceilte ar a' chineadh ar chualaidh a sinnsear ar Chnoc Sláinghe iad cúig chéad déag bliadhain roimhe sin. An cineadh sin ar mhair an creideamh beo i n-a gcroidhe agus i n-a n-intinn ariamh anall, dh'ain- deoin an-smacht' agus géar-leanamhaint' agus gorta agus imirce. Agus ba é an deireadh a bhí ar a chuid smaointe cupla bliadhain 'na dhiaidh sin gur chuir sé faisnéis fada leitheadach a' rabh aithreachaí naomhtha ar bith ann a rabh Gaedhilg aca. Agus fuair sé amach go rabh. Domhnach amháin i dtús a' Mhárta d'aithneochthá aoibh air nuair a thionntóigh sé thart a' labhairt leis a' phobal i ndiaidh a' tAifreann a bheith léighte aige. D'fhuagair sé go rabh aithreacha naomhtha a' teacht a leithéid seo de lá agus go rabh Gaedhilg aca. Thaobh sé leis an iomlán againn a theacht chuig an mhision. Dubhairt sé linn go gcluinfimis sean- móracha a thuigfimís. "B'fhéidir," ar seisean, "gur ab é seo an chead áimear a fuair cuid agaibh le mur síothcháimh mar ba cheart a dheánamh le Dia. Agus," ar seisean, "b'fhéidir gur ab é an ceann deireannach é." An oidhche a thoisigh an mision bhí teach a' phobail lán ó chúl go doras. Bhí mé féin le m'athair an oidhche sin agus fuaireamar áit thuas i n-aice na haltóra. Thoisigh na daoine a phlódughadh isteach go dtí go rabh na suidheacháin uilig lán agus an phasóid pacáilte agus sa deireadh nach rabh áit leinbh folamh ó choirneál go coirneál a' toighe. Tháinig sagart na paróiste amach agus dubhairt sé an paidirín. Annsin chuaidh sé anonn agus shuidh sé i gcathaoir a bhí thall i leath-taoibh, taobh istuigh de réalacha na hAltóra. D'aithneochthá an oidhche sin go rabh áthas air. Agus ar ndóighe bhí. Bhí sé annsin agus a' pobal cruinn thart air ó dhuine liath go leanbh. Daoine nach rabh mórán aca acht Gaedhilg agus nar chualaidh aon seanmóir ariamh ag mision acht ceann nar thuig siad a leath. Sa deireadh seo chugainn a' t-athair naomhtha. Fear tanaidhe a bhí ann a rabh aghaidh dhóigheamhail air agus ceann dubh gruaige. Rinne sé mion-chasachtach mar bhéadh sé a réidhtiughadh a sgeadamáin agus thoisigh sé: "I gyown desna hepistiliv doh scree Pole, Abstal naifay, hun na Rivawnack, doh yin shay taggirt dosna cusspoaree ahaw reektawnack hun shinnay doh lawnoo. Iss shay an ched rud iss aigin doon a yeinoo egg tossnoo yoon ar an mishoon so naw - ... naw... naw kest a hur orring feinig caw veel ar dreel... " Sin a' méid den tseanmóir atá liom. Ní bhéadh an méad sin féin agam - nó níor thuig mé focal díthe - mur bé stócach a bhí i ndiaidh a theacht as Baile Átha Cliath 'na mhaighistir sgoile. Eisean a thug na cupla focal sin domh fiche bliadhain is corradh 'na dhiaidh sin. Mar dubhairt mé bhí sagart na paróiste 'na shuidhe i leath-taoibh a' feitheamh leis a' tseanmóir toiseacht. Tháinig coinnle ar a shúile le luthgháir nuair a chonnaic sé an t-athair naomhtha a' teacht amach ar an altóir, annsin tháinig mar thiocfadh iongantas agus uathbhás air. Mar sgánnróchadh sé gur taom thobann a tháinig air a bhain éis- teacht na gcluas de. Chrom sé un tosaigh agus rinne sé leath-dhrod ar a shúile mar dheánfadh duine a bheadh ag cur cruaidh air féin ag iarraidh toirt 'aithne eadar é is léas i ndiaidh luighe gréine. D'fhan sé mar sin crom un tosaigh tuairim 's ar dheich mbomaite. Annsin leig sé é féin siar sa chathaoir agus tháinig an ghruaim sin air a thig ar dhuine nuair a bhaintear mealladh trom as agus nach bhfághann sé aige i n-áit na haislinge a chum sé dó féin acht saoghal fann folamh. D'fhan a' pobal annsin go foighdeach ar feadh leath-uaire agus iad a' feitheamh le go dtoisigheadh sé i nGaedhilg. D'aithin a' t-athair naomhtha nach rabhthar á thuigbheáil ro-mhaith. Acht níor shamhail sé go rabh an sgéal comh holc is bhí go dteachaidh sé un cainnte le sagart na paróiste i ndiaidh a' pobal imtheacht. Ar a' bhealach un a' bhaile chuaidh m'athair agus cupla fear eile isteach toighe Chonaill Néill Óig a dheargadh a bpíopa. Bhí Conall 'na luighe sa leabaidh agus bheannuigh sé go lag-bhríghtheach don mhuintir a tháinig un a' toighe. "Tá mé a' guidhe Dé go duthrachtach," ar seisean, "ó chuala mé go rabh aithreachaí naomhtha a rabh Gaedhilg aca a' teacht; ag iarraidh ar Dhia oiread de lúth na gcnámh a thabhairt domh agus go dtiocfadh liom a' siubhal a dheánamh go teach a' phobail go gcluininn aon seanmóir amháin i nGaedhilg sul a bhfághainn bás. Acht," ar seisean agus tocht le haithne air, "ní bhfuair mé m'athchuinge... Ar dtoil le toil Dé," ar seisean bomaite beag 'na dhiaidh sin. "Creidim go gcuala sibh seanmóir ar dóigh anocht?" "Ní rabh seanmóir ar bith ann," arsa Conall Shéarluis. "Sé rud a chaith sé an oidhche a' léigheadh ós ar gcionn." "B'fhéidir," arsa Domhnall Catach, "gur Beannacht a' Phápa bhí sé a thabhairt dúinn." "Ní hé ar chor ar bith," arsa duine eile. "Ag deireadh an mhision a bheir siad Beannacht a' Phápa uatha agus ní bhíonn sé leath nó trian nó an ceathramhadh cuid déag comh fada leis a' rud a bhí anocht ann." "'Mhághnuis," arsa m'athair le Mághnus Tharlaigh Thuathail; "tusa a shiubhail agus a chualaidh, goidé bhí sé a rádh?" "Níl 'fhios agam," arsa Mághnus, "acht mo bharamhail gur Laidean a bhí ann." "Shíl mé féin go mb'fhéidir gur Béarla a bhí ann," ars Éamonn Ó Dochartaigh. "Dar liom go gcuala mé "naw" go minic aige. Acht creidim dá mba Béarla bhéadh ann go dtuigfeadh duine éigint a bheagán nó 'mhórán de." Agus sin go díreach, nó a leath-bhreac, an rud a dubhairt sagart na paróiste leis an athair naomhtha an oidhche sin i ndiaidh an pobal imtheacht. Agus rinne siad amach go mb'fhearr a deánamh i mBéarla ó sin amach. Ar feadh coicthighise 'na dhiaidh sin bhí seanmóir Bhéarla achan oidhche ann, agus a' taos-óg ag iarraidh bheith a' míniughadh do na seandaoiní comh maith is tháinig leo. Bhí go maith agus ní rabh go holc go dtí an oidhche dheir- eannach. Tráthnóna Dia Domhnaigh a bhí ann fá chupla lá de Lá Fhéil' Pádruig. Bhí an aimsir maith agus a' talamh tirim. Agus le luighe na gréine bhí na bealtaigh dubh le daoiní a' tarraingt go teach a' phobail. Bhí mé féin sa tsiubhal an oidhche sin comh maith le duine, nó bhínn suas le m'athair achan oidhche. Nuair a tháinig- eamar go sean-teach na sgoile cé bhí annsin romhainn acht Conall Néill Óig agus é 'na shuidhe ar chloich a' deánamh a sgithiste. É tuirseach i ndiaidh a' bealach a chur thairis aníos. "Is ceart thú, 'Chonaill," arsa m'athair leis. "Tá an Geimhreadh thart go cródha agat." "An méid a d'fhág a' Geimhreadh 'na dhiaidh díom," arsa Conall, "bhéarfaidh an tEarrach leis é." "Ní thabharfaidh nó duisín aca," arsa m'athair. "Ó, faraor," arsa Conall, "tá na laethe caithte. Acht go bhfághann duine urradh is aigneadh beag ó Dhia corr- uair, tamall beag roimh n-a bhás." Níor labhair sé an dara focal, acht éirghe go hanac- aireach agus siubhal isteach ar gheabhta theach a' phobail agus coiscéim trom mall-triallach leis. Nuair a bhí an pobal cruinn dubhairt sagart na paróiste an paidirín. Agus nuair a bhí sé ráidhte aige tháinig sé anuas den altóir agus shuidh sé thall i leath-taoibh mar ba ghnáthach leis. Bhí doras a' sacristí fosgailte agus ba é an chead rud a thug mé féin fá dear an mhuintir a bhí ós a choinne a' cogarnaigh le chéile agus cuma ar chuid aca go rabh iongantas a' tsaoghail ortha. "Sé atá ann gan bhréig," arsa bean amháin le bean eile. "Aithnighim taobh a leicinn ar a mháthair." "Ní hé ar chor ar bith," arsa an dara bean. "Nó níl sé acht seachtmhain ó bhí mé 'dtoigh Shéamuis Ruaidh agus ní rabh iomrádh ar bith aca go rabh sé i nÉirinn ar chor a' bith." Le sin féin seo amach ar an altóir é. Bhí sé bric-liath sa ghruaig agus a aghaidh daithte ag an aimsir mar bhéadh fear ann a mbéadh tamall fada caithte ins na tíortha teo aige. Tháinig a' dubh-iongantas ar a' phobal nuair a chonnaic siad é. Bhí cuid mhór den mhuintir óga nar aithin ar chor ar bith é, nach bhfacaidh riamh é. Acht a' chead fhocal a labhair sé d'aithin a' t-iomlán aca é. D'amharc sé anuas ar a' phobal bomaite beag. Agus annsin thoisigh sé: "Níl 'fhios ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo... Ar órduigh Sé dúinn seal beag dona a chathamh ar a' tsaoghal seo faoi léan is leathtrom agus gan i ndán dúinn i ndeireadh an lae acht a' bás agus an uaigh agus dorchadas síorruidhe? Ar órduigh Dia dúinn a ghabháil i gcionn a' tsaoghail mar rachadh fear agaibh-se amach i mbád lá a mbéadh roisteacha gaoithe móire ann agus an fhairrge ag éirghe ar an fhéar? Dearcaidh ar a' bhád sin bomaite beag. An fhuireann a' troid go cródha leis a' mhórtas. An bád dá crathadh ar bhárr tuinne mar bhéadh blaosg ruacáin ann. A cuid crann a' criongán agus a' cás-adhmad a' gliúrascnaigh le tréan na doininne..." Na sean-iasgairí a rabh a saoghal caithte ar an fhairrge aca, shuidh siad suas díreach ar na suidheacháin agus tháinig coinnle ar a súile. Rinne bean osna throm thíos i n-aice an dorais - bean ar báitheadh a fear fá Nodlaig roimhe sin. "Rológaí fairrge a' teacht ar bórd uirthí agus í ag éagcaoin mar bhéadh leanbh ann a bhéad i bpianaigh. Agus gan cladach ar bith le tarraingt air. Gan rompa acht an fhairrge mhór agus a' duibheagán. Gan i ndán dóbhtha acht a' báthadh is cuma c'fhad a seolfaidh siad... an ordóchadh aon duine a mbéadh trócaire dá laghad ann do fhuirinn ar bith imtheacht ar a leithéid de astar? Agus an síleann sibh go n-órdóchadh Dia na trócaire dúinn ar saoghal a chathamh faoi léan agus faoi leathtrom agus gan ionnainn acht biadh cnumhóg i ndiaidh ar mbáis? "Sílidh daoine corr-uair go bhfuil dearmad deánta ag Dia daobhtha. Nach bhfeiceann Sé i ngéibheann iad, nach gcluin Sé ag éagcaoin iad. Acht ní hamhlaidh atá. Leig- eann Dia dúinn pian agus ánródh agus brón 'fhulaingt ar a' tsaoghal seo 'gheall ar a' bealach a réidhteach dúinn go ríoghacht na glóire. "Ar órduigh ar nDia beag dúinn a bheith mar seo, a bhráithre? An dtearn sé gráinín na créafóige beo le pian a' tsaoghail 'fhulaingt agus a' bás a shaothrughadh, agus éirghe 'na ghráinín créafóige ar ais arís? Sílidh daoine i n-amannaí gur bocht a' saoghal a gheall Dia dóbhtha. Acht a' rabh aon duine riamh ann a fuair saoghal comh cruaidh agus fuair Sé féin?" Annsin thoisigh sé gur innis sé dúinn fá shaoghal a' tSlánuightheora. Agus bhí an cuntas sin comh glinn agus go bhfacthas domh go rabh mé ag amharc Air le mo shúile cinn. Oidhche pholltach shneachta agus gan áit ag an Mhaighdean Muire le n-a ceann a leagan. An chathair isteach uatha fá n-a cuid solas is calláin is ollghárdais. Agus an Naoidh- eanán ar dhual dó síol Éabha a shlánughadh a' teacht un tsaoghail i gcró eadar dhá cheann eallaigh... Annsin tharraing sé ar a' pháis agus a' bás ar a' chroich... "Go dtí go rabh coim na hoidhche ann," ar seisean, "A chuid fola tarraingthe, A lámha agus A chosa pollta, A chloigeann stróctha agus A chliabhlach roiste... Go dtí sa deireadh gur thuit A chloigeann anall ar A ghualainn agus gur éag Sé." Ní rabh aon ghruadh thirim i dteach a' phobail a' t-am seo. Agus chluinfeá cuid de na mná a' smeacharnaigh. "Annsin," ars an t-athair naomhtha, "tháinig a' dor- chadas agus a' duibheagán. Tháinig eagla ar na haspail féin. Bhí Críost marbh agus dubhairt daoine saoghalta nach rabh ann acht duine gan chéill. Níor bh'é Dia bhí ann ar chor ar bith, dar leo, nuair nár smol Sé lucht a chéasta an lá sin ar Shliabh Cealbharaí. Acht níor smol. Chan le daoine a smoladh a tháinig sé as na Flaithis, acht le n-a sábháil ar theinte síorruidhe Ifrinn. Leig Sé dóbhtha a chur un báis tráthnóna Dia hAoine agus maidín Dia Domhnaigh 'na dhiaidh sin d'éirigh Sé ó mharbh. "Bhí an saoghal dorcha Aoine a' Chéasta. Acht tháinig loinnir ann maidin Domhnach Cásg. Loinnir a mhair ó shoin agus a mhairfeas ar feadh na síorruidheacht'. Mar sin de níor órduigh ar nDia dúinn a theacht un tsaoghail fá choinne buadhartha agus ánróidh. Acht d'órduigh Sé dúinn a theacht le sinn féin 'ollmhughadh fá choinne na glóire síorruidhe. Ghní daoine dearmad de sin corr-uair nuair a bhídh siad claoidhte amach ag buaidhreadh an tsaoghail. Tá siad mar bhéadh an fhuireann ann a bhéadh ag imtheacht leis a' ghaoith mhóir agus nach bhfeicfeadh a dhath rompa acht a' duibheagán agus an fhairrge bhorb chraosach amach go bun na spéire. Acht dearcaidh go géar amach fríd a' cháthadh agus tchífidh sibh an ciúnas agus a' cuan anonn uaibh. Tráigheannaí geala gainimh agus deallramh maiseach ar muir agus ar tír. Tá an cuan sin ann, a cháirde. Agus ní chaillfear aon duine den fhuirinn acht a' té ar cionntaí é féin leis. Is treise le grásta Dé ar chathaidh an diabhail. Agus a' té iarrfas grásta gheobhaidh sé í. Tá sin geallta dúinn ó bhéal Dé. "Acht," ar seisean, "tá coingheall amháin riachtanach leis a' ghlóir shíorruidhe 'fhágháil... Bás 'fhágháil ar staid na ngrásta. Nuair a rachas t-anam i láthair a' Bhreith- eamhnais má tá sé saor ó pheacadh tá sé sa ghlóir ar feadh na síorruidheacht'. Acht má tá peacadh marbhtha air níl fá n-a choinne acht Ifreann fad is bhéas Dia 'na Dhia. "Acht ar orduigh ar nDia beag dúinn a bheith dár ndóghadh i nIfreann ar feadh na síorruidheacht'? Cinnte níor órduigh. Sé féin nar orduigh. D'fhág Sé toil shaor againn ar ndóighe. Agus annsin gheall Sé a ghrásta agus a thrócaire dúinn le cuidiughadh linn ar long a stiúradh go cuan na glóire. Níl rud ar bith dá múineann an Eaglais dúinn is mó bheir sólás do dhuine amannaí 'ná trócaire Dé. Ní dhearnadh aon pheacadh riamh nach maitheochaidh Dia, acht faoiside agus aithreachas a dheánamh, agus rún daingean a bheith ag duine gan na hAitheantaí a bhriseadh go bráthach arís. Is deas a' rud anam nár saluigheadh riamh le smál pheacaidh. Is gile míle uair é 'ná sneachta na haon oidhche. Tá sé comh háluinn i láthair Dé is nach bhfuil léigheadh nó sgríobhadh nó innse béil air. Acht tá rud amhain eile atá chomhair a bheith comh háluinn leis, mar tá an t-anam a glanadh le hurnaighe agus le haithrighe agus le teinte Phurgadóra 'na dhiaidh sin go dtí nach bhfuil smál air acht oiread leis a' leanbh a rugadh aréir... "Tá dúil as Dia agam, a cháirde, go mbéidh mise agus sibh-se agus an uile dhuine dár muintir ar dheis-láimh a' tSlánuightheora Lá an Bhreitheamhnais. Ní leigfidh mé aon lá thart fad is bhéidh mé beo gan an athchuinge sin 'iarraidh díbh. Agus má tá aon duine agaibh annseo anocht a bhfuil imnidhe ar bith fá n'anam air, cuimhnighidh ar thrócaire Dé. Cuimhnighidh ar a' rud a dubhairt Sé féin leis a' ghaduidhe a bhí a' fágháil bháis ar a' chroich ag n-a thaoibh. "Béidh tú i bPárrthas indiu i n-aoinfheacht liom-sa." Béidh an t-iom- lán agaibh sa ghlóir acht aithreachas a dheánamh. Acht cuimh- nighidh nach ceart do dhuine an t-aithreachas sin a chur ar gcúl go cionn bliadna, nó go cionn míosa, nó go maidín imbárach. Tugamuis ár n-aghaidh ar ár leas anocht agus ar gcúl le'r n-aimhleas, agus le cuidiughadh Dé béidh mise agus sibh-se i bPárrthas i n-aoinfheacht Leis indiaidh ar mbáis." Ins an am seo bhí na céadtaí cruinn taobh amuigh den doras. An chuid nach rabh bealach isteach aca chualaidh siad ó'n mhuintir a bhí i n-aice an dorais gur bh'é athair naomhtha an bhaile s'againne bhí ann. Chuaidh an sgéala ó dhuine go duine agus ó theach go teach. Agus nuair a bhí an tseanmóir thart bhí na céadtaí cruinn fá theach a' phobail. Bhí 'fhios sin ag an athair naomhtha agus d'iarr sé ar a rabh istuigh a ghabháil amach, sa chruth is go mbéadh an t-iomlán rann- pháirteach i ndrod a' mhision. Nuair a bhí an t-iomlán againn amuigh dar leat go rabh lucht thrí bpobal cruinn i gcuideachta a chéile ann. Bhí oidhche ann comh deas agus tháinig le cuimhne na ndaoine. Oidhche smúid-ghealaighe, é bárr láin-mhara agus gan 'fhios agat cé an taobh a rabh an ghaoth. Tá teach a' phobail 'na shuidhe ar laftán ós cionn na caslach. An roilig ar a' leath-mhalaidh suas uaidh. Na cnuic 'na bhfáinne thart ar do chúl. Agus gaoth na Brághad 'na luighe romhat amach síos go dumhchannaí geala na Maol Fionn. Tháinig a' t-athair naomhtha amach agus sheasuigh sé ag doras theach a' phobail. D'iarr sé orainn ar gcuid coinneal a lasadh go dtugamuis móide ar mbaiste. I gcionn bomaite bhí dhá mhíle solus ar thaoibh na malacha ós cionn a' chladaigh, agus a oiread eile amuigh thíos fút i ndoimhneacht na fairrge. Ins na soluis a bhí san fhairrge ba mhó a chuirfeá iongantas. Bhí siad mar bhéadh siad 'fhad uait leis na réalta, agus iad le feiceáil go soiléir agat san am chéadna. Chonnaictheas domh féin nar sholuis shaoghalta iad ar chor ar bith acht soluis na bFlaitheas. Chonnaic mé sgáile theach a' phobail fosta thíos fúm. Agus a' roilig fá n-a coillidh chros. Acht ní chuirfeadh roilig eagla nó uaig- neas ar bith an oidhche sin orm. Chonnaictheas domh nach rabh ann acht áit ar fhág daoine dorn beag créafóige mar chuimhneachán nuair a bhí siad ag imtheacht go Ríoghacht na Glóire. Thug a' t-athair naomhtha Beannacht a' Phápa dúinn, agus a bheannacht féin. Annsin thóg sé a lámh ós ar gcionn agus d'éalóigh sé isteach ar lorg chúl a chinn go dteachaidh sé as ar n-amharc i ndoiléireacht a' dorais. Cupla lá 'na dhiaidh sin a fuair Conall Néill Óig bás. Bhí an t-athair naomhtha ag colbha na leabtha aige gur fhág an anál é. Aimsir dheas Earraigh bhí ann, samharcáin a' gobughadh aníos fá bhruach na mbeann agus an fhairrge comh ciúin le clár amach go bun na spéire. Ní dhearnadh obair ar bith ar a' bhaile an dá lá bhí Conall ar lár. Agus níor thráigh teach na faire acht é lán ó chúl go doras 'rith an ama sin. Bhí an t-athair naomhtha annsin bunadhas a' dá lá agus é a' cainnt is a' comhrádh le seanfhundúirí an bhaile. Dá mba am ar bith eile a gheobhadh Conall Néill Óig bás bhéadh croidhe cráidhte ag óg is ag aosta i Rann na Feirste 'na dhiaidh. Acht ní rabh cumhaidh nó buaidhreadh orainn na laethe sin. Chonnaictheas dúinn nach rabh ann acht gur imthigh sé anonn tamall beag romhainn, agus nach rabh ann acht seal beag gearr go mbéimis i n-aoinfheacht leis i bPárrthas.